Azərbaycanda 20 oktyabr – 20 noyabr tarixləri “Uşaq Hüquqları Aylığı” elan edilib.
Küçə uşaqları cəmiyyətin diqqətindən kənarda qalmamalıdır: Günərzi “İşıqlı Ev” Mərkəzinin 24 illik fəaliyyəti
Uşaqlara kömək etmək yalnız onlara bir günlük qayğı göstərmək demək deyil. Əsl yardım uşağın həyatına toxunmaq, onun inkişafına imkan yaratmaq, təhlükəsizliyini qorumaq və gələcəyinə ümid verməkdir.
Uşaqlar cəmiyyətin ən həssas və müdafiəyə ehtiyacı olan təbəqələrindən biridir. Hər bir uşağın yaşamaq, təhsil almaq, sağlam böyümək, istirahət etmək, ailə və cəmiyyət tərəfindən qayğı görmək, zorakılıqdan və istismardan qorunmaq hüququ vardır. Lakin bütün uşaqlar bu hüquqlardan eyni dərəcədə istifadə edə bilmirlər.
Günərzi “İşıqlı Ev” Küçə Uşaqları Mərkəzinə müraciət edən uşaqlar üçün bu məkan, ilk növbədə, dayaq və dəstək yeridir. Mərkəzin əsas məqsədi onların cəmiyyətə inteqrasiyasına kömək etməkdir. Çətin sosial vəziyyət bu uşaqları müxtəlif xoşagəlməz hallarla üzləşməyə məcbur edir. Mərkəzə gələn uşaqların əksəriyyəti əvvəllər rəngli qələm belə görməyib. Onların bəziləri oxumağı və yazmağı bilmir, gündəlik dolanışıq və pul qazanmaq qayğısı ilə yaşadıqları üçün təhsil onlar üçün ikinci plana keçir. Bununla belə, böyüdükcə onlar da həmyaşıdları kimi uşaq oyunlarına, idmana, oxumağa və yazmağa maraq göstərirlər.
Eyni zamanda, mərkəzimiz risk qrupuna daxil olan uşaqları da qəbul edir. Müxtəlif səbəblərdən məktəbi yarımçıq qoyan və ya təhsil almaq imkanından məhrum olan bu uşaqların bəzilərinin ayaqqabıya, digərlərinin məktəbli geyiminə, eləcə də qış və yay geyimlərinə ehtiyacı olur.
Günərzi “İşıqlı Ev” Mərkəzi necə yaranıb?
2002-ci ildə küçə həyatı yaşayan və çətin sosial vəziyyətdə olan uşaqlara dəstək göstərmək məqsədilə Bakıda Günərzi “İşıqlı Ev” Mərkəzini yaratdıq.
Sosial və Psixoloji Reabilitasiya, İdman və Sağlamlıq Mərkəzi olan Günərzi “İşıqlı Ev” küçədə işləyən və yaşayan uşaqlara yardım məqsədilə UNICEF və Azərbaycan Gənclər və İdman Nazirliyi ilə birgə yaradılmış ilk günərzi mərkəz idi. Mərkəz 2002-ci ilin iyun ayından Bakı şəhərində fəaliyyət göstərir.
Həmin dövrdə gündüz mərkəzi anlayışı cəmiyyət üçün yeni idi. Bir çox insan bu mərkəzin hansı məqsədlə yaradıldığını, uşaqların orada necə vaxt keçirəcəyini və hansı fəaliyyətlərlə məşğul olacağını tam başa düşmürdü.
Biz izah edirdik ki, gündüz mərkəzi uşaqların sadəcə bir neçə saat vaxt keçirdiyi yer deyil. Bura onların öyrəndiyi, inkişaf etdiyi, ünsiyyət qurduğu, bacarıqlarını üzə çıxardığı və özlərini təhlükəsiz hiss etdiyi məkandır.
Hər gün mərkəzə onlarla uşaq gəlir. Onlar isti yemək və geyimlə təmin olunur, həmçinin idmanla məşğul olmaq imkanı əldə edirlər.
Mərkəzimiz həyatın müxtəlif çətinlikləri ilə üzləşmiş uşaqlar üçün sığınacaq və dayaq yeridir. Sosial reabilitasiyanın əsas məqsədi uşaqların müsbət davranış normalarına qayıtmasına, şəxsiyyət kimi formalaşmasına və öz fərdiliklərini dərk etməsinə kömək etməkdir.
Mərkəzdə uşaqlar üçün müxtəlif dərnəklər təşkil edir, onlara oxumağı və yazmağı öyrədir, rəsm və yaradıcılıq məşğələləri keçirir, idmanla məşğul olmaları üçün şərait yaradırdıq. Məqsədimiz yalnız uşaqların gündəlik ehtiyaclarını qarşılamaq deyil, həm də onların təhsilə, sosial həyata və normal uşaqlıq mühitinə qayıtmalarına dəstək olmaq idi.
Fəaliyyətimizin ilk dövrlərində hamımız könüllü çalışırdıq. Heç kim əməkhaqqı almırdı. Bu işi şəxsi qazanc üçün deyil, uşaqların ehtiyaclarını və cəmiyyət qarşısında məsuliyyətimizi dərk etdiyimiz üçün həyata keçirirdik.
Xüsusilə qeyd etmək istəyirəm ki, mərkəzin yerləşdiyi bina mənim şəxsi mülkiyyətimdir. Mən bu məkanı uşaqlara xidmət göstərilməsi üçün ayırmışam. Çünki inanırdım və bu gün də inanıram ki, uşaqlara yardım real fədakarlıq, məsuliyyət və davamlı fəaliyyət tələb edir.
Bu illər ərzində psixoloqlar, həkimlər, xeyriyyəçilər və müxtəlif sahələrdə çalışan xeyirxah insanlar fəaliyyətimizə dəstək göstəriblər. Çətin vaxtlarda uşaqların yanında olan, öz vaxtını, biliyini və imkanlarını əsirgəməyən hər kəsə minnətdarıq. Onların köməyi bizim üçün çox dəyərlidir.
24 il davam edən məsuliyyət və qarşılaşdığımız çətinliklər
2002-ci ildə başlayan fəaliyyətimiz bu gün də davam edir. Bu müddət ərzində bir həqiqəti dəfələrlə görmüşük: uşağın həyatında müsbət dəyişiklik yaratmaq üçün təkcə xoş niyyət kifayət etmir. Bunun üçün davamlı iş, səbir, peşəkar yanaşma və real məsuliyyət lazımdır.
Qayğı mərkəzi olaraq, uşaqların gündəlik ehtiyaclarını qarşılamaqla yanaşı, onların cəmiyyətə inteqrasiyasına da çalışırıq. Ailə və valideyn himayəsindən məhrum olan uşaqların sayı artır. Uşaqlara laqeyd münasibət bu gün də təəssüf doğuran reallıqlardan biridir. Küçə həyatı yaşayan uşaqlar ətrafdakı insanların qayğısına, anlayışına və xeyirxahlığına ehtiyac duyurlar.
Müşahidələrimizə əsasən, küçələrdə olan uşaqların əksəriyyətinin valideynləri, yaşayış yeri, onları gözləyən yaxınları, dolanışıq vasitələri və sənədləri yoxdur. Bu vəziyyət onların həm fiziki, həm də psixoloji inkişafına mənfi təsir göstərir.
Son illərdə Bakıda və digər bölgələrdə uşaqlara dəstək göstərən müxtəlif mərkəzlər və təşəbbüslər yaranıb. Bu, özlüyündə müsbət haldır. Uşaqların müdafiəsi ilə məşğul olan məsuliyyətli təşkilatların sayının artması daha çox uşağın dəstək almasına imkan yarada bilər.
Lakin uzunmüddətli təcrübəmiz bizi bəzi məsələlərə diqqət yetirməyə vadar edir.
Uşaqlara yardım yalnız reklam, ictimai görünürlük və ya təşkilatın nüfuzunu artırmaq vasitəsinə çevrilməməlidir. Sosial şəbəkələrdə paylaşımlar, tədbirlər və fotoşəkillər uşaqlara sistemli və real dəstək göstərildiyini özlüyündə sübut etmir.
Bizi narahat edən məsələlərdən biri də mərkəzimizin fotoşəkillərinin və materiallarının bəzən başqa təşkilatların paylaşımlarında mənbə göstərilmədən və razılıq alınmadan istifadə edilməsidir. Uşaqların fotoşəkilləri ilə bağlı xüsusi məsuliyyət olmalıdır. Hər bir uşağın şəxsi həyatına, ləyaqətinə və təhlükəsizliyinə hörmət edilməlidir.
Xüsusilə küçə həyatı yaşayan və ya gününün böyük hissəsini küçədə keçirməyə məcbur olan uşaqların vəziyyəti ciddi narahatlıq doğurur. Onların bir qismi ailə himayəsindən məhrum olur, digərləri isə yoxsulluq, ailədaxili problemlər və sosial çətinliklər səbəbindən küçələrdə işləməyə, dilənməyə və ya ailələrinin dolanışığına kömək etməyə məcbur qalırlar.
Bu uşaqlar çox vaxt cəmiyyətin görmək istəmədiyi, lakin hər gün qarşımıza çıxan problemlərin canlı şahidləridir.
Küçə uşaqlarının gündəlik həyatı
“Küçə uşaqları” anlayışı müxtəlif vəziyyətlərdə yaşayan uşaqları əhatə edir. Bəzi uşaqlar daimi yaşayış yerindən və ailə himayəsindən məhrumdurlar. Digərlərinin isə evi və valideynləri olsa da, yoxsulluq və digər sosial səbəblərdən günlərinin böyük hissəsini küçədə keçirirlər.
Belə uşaqlar bir sıra ciddi təhlükələrlə üzləşirlər:
- Təhlükəsizlik problemi: Küçədə yaşayan və ya çox vaxt keçirən uşaqlar zorakılıq, istismar, yol-nəqliyyat hadisələri, soyuq hava və digər təhlükələr qarşısında müdafiəsiz qala bilirlər.
- Sağlamlıq problemləri: Qeyri-kafi qidalanma, gigiyena şəraitinin olmaması, tibbi xidmətlərə çıxışın məhdudluğu və uyğun geyimin çatışmazlığı onların sağlamlığına mənfi təsir göstərir.
- Təhsildən kənarda qalmaq: Məktəbə davamiyyətin pozulması və sənədlərin olmaması uşaqların təhsil və sosial müdafiə imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.
- Psixoloji travmalar: Daimi stress, qorxu, tənhalıq və böyüklərin dəstəyinin olmaması uşaqların emosional inkişafına ciddi təsir göstərir.
- Sosial təcrid: Cəmiyyətin bəzən bu uşaqlara laqeyd və ya qərəzli münasibəti onların özlərini kənarda qalmış hiss etmələrinə səbəb olur.
Belə uşaqlara yardım yalnız ərzaq, geyim və ya birdəfəlik tədbirlərlə məhdudlaşmamalıdır. Onların təhlükəsiz mühitə, təhsilə, tibbi və psixoloji dəstəyə, sosial müdafiəyə və davamlı qayğıya ehtiyacı vardır.
Uşaqlar üçün işləmək böyük məsuliyyətdir
Uşaqların müdafiəsi ayrı-ayrı təşkilatların nüfuz məsələsi deyil. Bu, insan hüquqları, sosial ədalət və bütövlükdə cəmiyyətin məsuliyyəti məsələsidir.
Dövlət qurumlarını, vətəndaş cəmiyyəti institutlarını, beynəlxalq təşkilatları, xeyriyyəçiləri və bütün məsuliyyətli insanları uşaqların real ehtiyaclarına diqqət yetirməyə çağırırıq:
- Uşaqlara yönəlmiş davamlı və real dəstək proqramlarını maliyyələşdirin.
- Xeyriyyə vəsaitlərinin toplanması və istifadəsində şəffaflığı təmin edin.
- Uşaqların fotoşəkillərindən və şəxsi məlumatlarından etik qaydalara uyğun istifadə edin.
- Cəmiyyətin diqqətindən kənarda qalan uşaqları unutmayın.
- Uşaqların təhsil, səhiyyə və psixoloji dəstək xidmətlərinə çıxışını gücləndirin.
- Uzun illərdir birbaşa uşaqlarla çalışan və real təcrübəsi olan təşəbbüsləri dəstəkləyin.
Uşaq heç vaxt kiminsə reklam vasitəsinə, şəxsi qazanc mənbəyinə və ya ictimai nüfuz qazanmaq alətinə çevrilməməlidir. Hər bir uşağın qayğı, müdafiə, təhsil və ləyaqətli gələcək hüququ vardır.
Biz 2002-ci ildə bu işə başlayanda inanırdıq ki, vaxtında uzadılan bir yardım əli belə bir uşağın həyatında böyük dəyişiklik yarada bilər. Aradan 24 il keçsə də, bu inamımız dəyişməyib.
Bu gün də imkanlarımız daxilində uşaqları geyim və yeməklə təmin edir, məktəbdən ayrılmış uşaqların yenidən təhsil ala bilmələri üçün şərait yaratmağa çalışırıq.
“İşıqlı Ev” Mərkəzinin əsas məqsədi bu gün də dəyişməyib: uşaqları dinləmək, onların ehtiyaclarını görmək, təhlükəsizliklərini qorumaq və gələcəyə inamlarını gücləndirmək.
Bütün şirkətlərlə əməkdaşlığa hazırıq. İstənilən təşkilatın təkliflərini məmnuniyyətlə qarşılayır və müzakirə etməyə açığıq.
Uşaqlar cəmiyyətin diqqətindən kənarda qalmamalıdır. Uşağın maraqları hər zaman birinci yerdə olmalıdır.
“Qadın və Müasir Dünya” Sosial Xeyriyyə Mərkəzinin təsisçisi və direktoru, BMT-nin İqtisadi və Sosial Şurasında xüsusi məşvərətçi statusa malik QHT Südabə Şirəliyeva
