QHT.az olaraq, uşaqların psixoloji inkişafı və davranış problemləri ilə bağlı məlumatlandırma işimizi davam etdiririk. Bu məqsədlə, NUR Psixologiya Mərkəzinin rəhbəri və psixo-pedaqoq Nuranə Hüseynova ilə aqressiv uşaqların tanınması, müalicəsi və qarşısının alınması mövzusunda dərin bir müsahibə apardıq. Müsahibədə, aqressiv davranışların uşaqların psixoloji vəziyyətinə təsirini, müalicə metodlarını və valideynlərin rolunu ətraflı müzakirə etdik.
QHT.az: Aqressiya nədir və uşaqlarda aqressiv davranışların yaranmasının səbəbləri nədir?
Nuranə Hüseynova: Aqressiya, cəmiyyətin norma və qaydalarına zidd olan, digər canlılara və cansız obyektlərə zərər verən, fiziki və mənəvi zərər yaradan, həmçinin psixoloji diskomforta səbəb olan davranışları əhatə edir. Uşaqlarda aqressiv davranışlar bir neçə səbəbdən yarana bilər: ailə mühiti, valideynlərin davranışları, məktəb mühitindəki problemlər, emosional stress, traumasal təcrübələr və ya genetik faktorlar.
QHT.az: Aqressiv uşaqları tanımaq üçün hansı əlamətlərə diqqət yetirmək lazımdır?
Nuranə Hüseynova: Aqressiv uşaqları müəyyən etmək üçün əsas əlamətlərə diqqət yetirilməlidir. Bunlar arasında tez-tez özünə nəzarəti itirmə, mübahisə etmə, qaydalara əməl etməmək, başqalarını bilərəkdən qıcıqlandırma, səhvlərinə görə başqalarını günahlandırma, qəzəblənmə, paxıl və qisasçı davranışlar yer alır. Bu əlamətlər ən azı 6 ay ərzində davam etməli və ən azı 4-8 əlamət müşahidə edilməlidir.
QHT.az: Aqressiv davranışların uşaqların psixoloji inkişafına təsirləri nələrdir?
Nuranə Hüseynova: Aqressiv davranışlar uşaqların psixoloji inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. Bu davranışlar, uşağın emosional və sosial inkişafını poza bilər, özünə hörmətini azaldır, digər uşaqlarla münasibətlərini zədələyir və məktəb mühitində problemlərə səbəb olur. Uzun müddətli aqressiv davranışlar, uşağın özünə inamını və sosial bacarıqlarını da mənfi təsir edə bilər.
QHT.az: Uşaqlarda aqressiv davranışların qarşısını almaq üçün valideynlər və müəllimlər hansı strategiyaları tətbiq edə bilərlər?
Nuranə Hüseynova: Valideynlər və müəllimlər aqressiv davranışların qarşısını almaq üçün bir neçə strategiya tətbiq edə bilərlər. Bu strategiyalar arasında uşaqlara düzgün davranış modelləri göstərmək, emosional idarəetmə bacarıqlarını öyrətmək, müsbət motivasiya sistemləri yaratmaq, uyğun cəza və mükafat sistemləri tətbiq etmək və müntəzəm olaraq uşağın psixoloji vəziyyətini izləmək yer alır.
QHT.az: Aqressiv davranışların müalicəsi üçün hansı psixoloji müdaxilələr və terapiya üsulları effektivdir?
Nuranə Hüseynova: Aqressiv davranışların müalicəsində bir neçə psixoloji müdaxilə üsulu effektiv ola bilər. Bunlar arasında davranış terapiyası, kognitiv davranış terapiyası, emosional idarəetmə proqramları, sosial bacarıqların inkişaf etdirilməsi və ailə terapisi yer alır. Bu metodlar uşağın aqressiv davranışlarını anlamağa, idarə etməyə və müsbət davranış dəyişiklikləri etməyə kömək edir.
QHT.az: Aqressiv davranışların səbəbləri arasında genetik və ətraf mühit faktorlarının rolunu necə qiymətləndirirsiniz?
Nuranə Hüseynova: Aqressiv davranışların səbəbləri genetik və ətraf mühit faktorlarının təsiri ilə birgə inkişaf edir. Genetik faktorlar uşağın temperamentini təsir edə bilər, ətraf mühit faktorları isə uşağın davranışlarını formalaşdıra bilər. Ailədə və məktəbdəki mühit, sosial əlaqələr və yaşadığı streslər də aqressiv davranışların inkişafında rol oynayır.
QHT.az: Aqressiv davranışların müalicəsində fərdi yanaşmanın önəmi nədir və necə həyata keçirilir?
Nuranə Hüseynova: Fərdi yanaşma, uşağın unikal ehtiyaclarını və xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq, müalicə prosesini fərdiləşdirir. Bu yanaşma, uşağın konkret davranış problemlərinə uyğun müalicə metodları və strategiyalar təqdim edir. Müəyyən edilmiş ehtiyaclar əsasında fərdi müalicə planları hazırlamaq və tətbiq etmək, aqressiv davranışların effektiv şəkildə müalicə olunmasına kömək edir.
QHT.az: Uşaqlarda aqressiv davranışların müalicəsində müasir araşdırmalar və yeni yanaşmalar barədə nə düşünürsünüz?
Nuranə Hüseynova: Müasir araşdırmalar və yeni yanaşmalar aqressiv davranışların idarə edilməsində innovativ metodların tətbiqini göstərir. Emosional inteqrasiya proqramları, digital müalicə vasitələri və ailə əsaslı müalicə yanaşmaları müasir yanaşmalardır. Bu yeni metodlar, uşaqların daha effektiv dəstəklənməsi və aqressiv davranışların müalicəsi üçün müasir tələblərə cavab verir.
QHT.az: Uşaqların aqressiv davranışlarını dəyişdirmək üçün psixoloji müalicə prosesində valideynlərin rolu nə qədər əhəmiyyətlidir?
Nuranə Hüseynova: Valideynlərin rolu aqressiv uşaqların müalicə prosesində çox əhəmiyyətlidir. Onlar uşağın davranışlarını dəyişdirmək və yaxşılaşdırmaq üçün lazımi dəstəyi və təlimatı təmin edə bilərlər. Valideynlərin müsbət davranış modelləri təqdim etməsi, uşağın emosional və sosial inkişafını dəstəkləməsi və uyğun mükafat və cəza sistemləri tətbiq etməsi vacibdir.
QHT.az: Aqressiv davranışların digər psixoloji və emosional problemlərlə əlaqəsi varmı? Bu əlaqələri necə başa düşmək olar?
Nuranə Hüseynova: Aqressiv davranışlar digər psixoloji və emosional problemlərlə sıx bağlıdır. Məsələn, aqressiya tez-tez depressiya, anksiyete və aşağı özünə hörmət ilə əlaqəli ola bilər. Bu əlaqələri başa düşmək üçün mütəxəssis psixoloq uşağın tam psixoloji vəziyyətini qiymətləndirməli, həmçinin digər potensial problemləri müəyyən etməlidir.
Pərvanə Fərhadqızı
QHT.az
