Təsəvvür et ki, bizim dünyamız böyük bir oyun meydançasıdır. Bu meydançada tamamilə fərqli uşaqlar və insanlar oynayır. Kimisə çox sürətlə qaçır, kimisə əla rəsm çəkir, kimisə təkərli kürsüdə hərəkət edir, kimisə dünyanı əlləri ilə hiss edir, kimisə isə gözləri ilə eşidir.
Azərbaycan Respublikasının “Əlilliyi olan şəxslərin hüquqları haqqında” Qanunu (№ 1153-VQ) məhz ona görə yaradılıb ki, bu oyun meydançasındakı qaydalar istisnasız olaraq hər kəs üçün ədalətli olsun. Gəl bu qanunu sətir-sətir sadələşdirək ki, sən öz hüquqlarından hər gün necə istifadə edə biləcəyini öyrənəsən!
1. Ən əsas qayda: Biz hamımız bərabərik və bir yerdəyik! (Maddə 1 və 5)
Əgər bir insanın sağlamlığında fərqlilik varsa, bu o demək deyil ki, o “zəifdir” və ya ona yalnız rəhm etmək lazımdır. Qanun çox dəqiq deyir: əlillik sadəcə bir xüsusiyyətdir, maneə deyil. Maneələr yalnız rahat olmayan pilləkənlər, bağlı qapılar və ya insanların pis fikirləridir.
* Sənin hüququn: Heç kimin sənə: “Sən fərqlisən, ona görə də burada oynaya, oxuya və ya işləyə bilməzsən” deməyə ixtiyarı yoxdur. Buna diskriminasiyanın (ayrı-seçkiliyin) qadağan edilməsi deyilir. Əgər dövlət və ya hər hansı bir şirkət sənin üçün xüsusi rahat şərait yaradırsa (məsələn, xüsusi lift quraşdırırsa), bu bir “hədiyyə” deyil, oyun qaydalarının ədalətli şəkildə bərabərləşdirilməsidir ki, hər kəsin eyni şansı olsun.
2. Maneəsiz şəhər: Sənin hərəkət hüququn (Maddə 12 və 13)
Təsəvvür et ki, sənin ən çox sevdiyin parkın, kinoteatrın və ya mağazanın girişində hündür və görünməz bir divar var. Çox ədalətsizdir, elə deyilmi? Bu divarların olmaması üçün qanun iki vacib sehrli qayda gətirir:
* “Universal dizayn” — bu o deməkdir ki, hər bir yeni tikilən ev, avtobus, məktəb və ya internet saytı elə ilk gündən elə qurulmalıdır ki, ondan həm balaca uşaq, həm yaşlı baba, həm də təkərli kürsüdə olan insan rahatca istifadə edə bilsin. İstisnasız olaraq!
* “Ağlabatan uyğunlaşma” — əgər bir bina köhnə və rahat deyilsə, onun sahibi mütləq oranı yenidən uyğunlaşdırmalıdır: rahat pandus qurmalı, qapıları genişləndirməli, görmə cəhətdən zəif olanlar üçün sarı rəngli xəbərdarlıq nişanları yapışdırmalı və ya lift quraşdırılmalıdır.
* Dayanacaqlar: Hər bir binanın və ya ticarət mərkəzinin qarşısındakı avtomobil dayanacağında ən rahat və girişə ən yaxın yerlər (hər 100 yerdən azı 5-i) əlilliyi olan şəxslərin maşınları üçün ayrılmalıdır. Başqa heç kimin o yerləri zəbt etməyə haqqı yoxdur!
3. Sənin gələcək işin və təhsilin (Maddə 21 və 22)
Sən böyüyəndə istədiyin peşənin sahibi ola bilərsən: super proqramçı, alim, müəllim, dizayner və ya rəhbər. Qanun sənin adi məktəbdə və ya universitetdə oxumaq, həmçinin bəyəndiyin yerdə işləmək hüququnu qoruyur.
* Kvota nədir? Dövlət bütün şirkətlərə (həm dövlət, həm də özəl) əlilliyi olan şəxsləri işə götürmək öhdəliyi qoyur. Şirkətin direktoru sırf sağlamlıq xüsusiyyətinə görə sənə “yox” deyə bilməz.
* Rahat iş yeri: Sənin müdirin iş otağını və ya masanı elə qurmalıdır ki, sənə maneə olmasın: xüsusi monitor almalı, rahat kreslo qoymalı və ya hətta sənə evdən kompüterlə işləməyə icazə verməlidir.
4. Sənin şəxsi “Qələbə Planın” (Maddə 11)
Hər bir super qəhrəmanın öz xüsusi məşq planı olur. Qanunda bu plan Fərdi Reabilitasiya Proqramı (FRP) adlanır. Bu, həkimlərin sırf sənin üçün hazırladığı rəsmi sənəddir. Orada sənin rahat həyatın üçün lazım olan hər şey yazılır: hansı idman qurğuları, təkərli kürsilər, dərmanlar, sanatoriyalara göndərişlər və ya təhsil proqramları sənə verilməlidir. Və bütün dövlət qurumları bu planı yerinə yetirməyə borcludur!
5. Bütün dünya sənin telefonunda (Maddə 32-1)
Biz kompüterlər əsrində yaşayırıq və qanun tələb edir ki, bütün dövlət saytları, tətbiqləri və xidmətləri hər kəs üçün müyəssər olsun. Sənin və ya valideynlərinin uzun növbələrdə gözləməsinə ehtiyac yoxdur — müavinətlər haqqında öyrənmək, lazımi köməyi sifariş etmək və ya hər hansı sənədi almaq xüsusi elektron reyestr vasitəsilə birbaşa evdən mümkündür.
Yoxlama siyahısı (Check-list): Hüquqlarından elə indidən necə istifadə edəsən?
1. Öz planını (FRP) yoxla: Valideynlərindən xahiş et ki, sənin Fərdi Reabilitasiya Proqramında nələr yazıldığını öyrənsinlər. Dövlət orada qeyd olunan hər bir şeyi sənə təmin etməlidir.
2. Narahatlıq görəndə susma: Əgər sənin məktəbində, poliklinikada və ya yaxınlıqdakı mağazada pandus və ya lift yoxdursa — bu qanun pozuntusudur. Valideynlərin binanın sahibinə Qanunun 13-cü maddəsinə əsaslanaraq “ağlabatan uyğunlaşma” tələbi ilə cəsarətlə məktub yaza bilərlər.
3. Öyrən və inkişaf et: Qanun sənə tam təhsil hüququ (o cümlədən distant/onlayn təhsil) zəmanəti verir. Sənə maraqlı olan sahəni seç və irəlilə!
4. Unutma: güc sənin daxilindədir. Qanun sənin cəmiyyətin fəal, uğurlu və xoşbəxt üzvü olmaq hüququnu qoruyan bir qalxandır.

Aydın Xəlilov - əlillik məsələləri üzrə ekspert. “Əlilliyi olan Şəxslərin Müstəqil Həyat Mərkəzi” İctimai Birliyinin sədri.