Hər il 5 may tarixi dünyada əlilliyi olan şəxslərin hüquqları uğrunda mübarizə günü kimi qeyd olunur. Bu gün yalnız təqvimdə simvolik bir tarix deyil, həm də cəmiyyətə vacib bir xatırlatmadır: əlilliyi olan şəxslərin hüquqları xeyriyyə və mərhəmət mövzusu deyil, birbaşa insan hüquqları məsələsidir.
5 may tarixi Avropada əlilliyi olan şəxslərin bərabərliyi uğrunda etiraz günü kimi də tanınır. Bu ənənənin əsası 1992-ci il mayın 5-də qoyulub. Həmin gün Avropanın 17 ölkəsindən olan təşkilatlar ayrı-seçkiliyə qarşı ümumavropa etiraz aksiyası keçiriblər. Aksiyanın əsas məqsədi cəmiyyətin və dövlət qurumlarının diqqətini əlilliyi olan şəxslərin gündəlik həyatda üzləşdiyi maneələrə yönəltmək idi.
Bu maneələr yalnız pilləkənlər, pandusların olmaması və ya ictimai nəqliyyatın əlçatan olmaması ilə məhdudlaşmır. Problem daha genişdir. Təhsildə, məşğulluqda, səhiyyə xidmətlərində, mənzil təminatında, ictimai məkanlara çıxışda və qərarvermə proseslərində iştirak imkanlarında hələ də ciddi baryerlər mövcuddur. Əlilliyi olan şəxslərin cəmiyyətin tamhüquqlu üzvü kimi yaşaması üçün yalnız fiziki mühit deyil, həm də sosial münasibətlər, qanunvericilik, xidmət sistemi və idarəetmə mexanizmləri dəyişməlidir.
5 may tarixinin seçilməsi də təsadüfi deyil. Bu gün Avropa Şurasının qeyd etdiyi Avropa Günü ilə üst-üstə düşür. Bununla verilən mesaj aydındır: əlilliyi olan şəxslərin hüquqları Avropa dəyərlərinin, demokratiyanın və insan hüquqlarının ayrılmaz hissəsidir. Əgər bir şəhər, ölkə və ya cəmiyyət özünü ədalətli və demokratik hesab edirsə, o zaman əlilliyi olan şəxslərin bərabər iştirakını da təmin etməlidir.
2014-cü ildən etibarən 5 may həm də Avropa Müstəqil Yaşam Günü kimi qeyd olunur. Müstəqil yaşam anlayışı əlilliyi olan şəxsin tək yaşaması demək deyil. Bu anlayış daha dərin məna daşıyır: insanın harada, kiminlə və necə yaşayacağına özü qərar verməsi, icma daxilində ləyaqətli həyat sürməsi, zəruri dəstək xidmətlərinə çıxışının olması və cəmiyyətdən təcrid edilməməsi deməkdir.
Bu baxımdan, 5 may günü əlilliyi olan şəxslərə münasibətdə köhnəlmiş yanaşmaların yenidən qiymətləndirilməsi üçün mühüm fürsətdir. Onlar yalnız qayğıya ehtiyacı olan insanlar kimi təqdim edilməməlidir. Əlilliyi olan şəxslər qərar qəbul edən, çalışan, öyrənən, yaradan, şəhər həyatında iştirak edən və cəmiyyətə töhfə verən bərabər hüquqlu vətəndaşlardır.
Bu tarixi 3 dekabr — Beynəlxalq Əlilliyi olan Şəxslər Günü ilə qarışdırmaq doğru deyil. 3 dekabr daha çox maarifləndirmə və ictimai məlumatlandırma xarakteri daşıyır. 5 may isə hüquqlar uğrunda mübarizə, bərabərlik tələbi və sistemli dəyişiklik çağırışı ilə bağlıdır.
Bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrində konfranslar, ictimai aksiyalar, marafonlar, müzakirələr və maarifləndirici tədbirlər keçirilir. Bütün bu tədbirlərin əsas ideyası birdir: əlilliyi olan insan cəmiyyətin kənarında deyil, onun mərkəzində olmalıdır.
5 may bizə xatırladır ki, inklüziv cəmiyyət yalnız qanunlarda yazılan bərabərliklə qurulmur. Əsl bərabərlik küçədə, məktəbdə, iş yerində, nəqliyyatda, evdə, ictimai xidmətlərdə və qərarvermə masasında görünməlidir.
Əsas mesaj dəyişməz qalır: əlilliyi olan şəxs passiv yardım alan deyil, bərabər hüquqlu, müstəqil seçim edən və cəmiyyətin inkişafında fəal iştirak edən vətəndaşdır.
Aydın Xəlilov — “Əlilliyi olan Şəxslər üçün Müstəqil Həyat Mərkəzi” İctimai Birliyinin təsisçisi, əlillik, inklüzivlik, universal dizayn və ESG üzrə ekspert.
