“Rezonans” GİB-nin həyata keçirdiyi “Gənclərin inklüziv şəhər təşəbbüsləri” layihəsinin eksperti Əhməd Abbasbəyli Bakıda ictimai davranış mədəniyyətinin, xüsusilə də yaşlılara və əlilliyi olan şəxslərə münasibətin zəifləməsi barədə QHT.az-a açıqlama verib.

Ə.Abbasbəylinin sözlərinə görə, WUF-13 ərəfəsində şəhərdə sosial davranışların müşahidəsi və artan həssaslıq diqqət çəkir: WUF-13 ərəfəsində Bakıda sosial mühitə dair müşahidələr və şəxsi diqqət artımı qeyd olunur. Yaxın günlərdə Bakıda keçiriləcək WUF-13 tədbiri ərəfəsində şəhərdə həm təşkilati, həm də sosial mühit daha çox diqqətimi çəkməyə başlayıb. Son dövrlərdə, bəlkə də yaşla və ya müşahidə həssaslığımın artması ilə bağlı olaraq, gündəlik həyatda daha çox kiçik, amma mənəvi yük daşıyan detallara fikir verirəm.

Əhməd Abbasbəyli bildirib ki, tıxaclar səbəbindən ictimai nəqliyyata üstünlük verilməsi gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilib: Tıxaclar səbəbindən ictimai nəqliyyatdan daha çox istifadə və onun səmərəliliyi vurğulanır: Bir müddətdir ki, tıxacların çoxluğu səbəbindən ictimai nəqliyyatdan daha tez-tez istifadə edirəm. Etiraf etməliyəm ki, bir çox hallarda metro və avtobuslarla hərəkət etmək şəxsi avtomobil və ya taksidən daha sürətli və səmərəli olur. Eyni məsafəni bəzən 40–50 dəqiqəyə deyil, 20–25 dəqiqəyə qət etmək mümkün olur.

Ekspert vurğulayıb ki, ictimai nəqliyyatda yaşlı qadına yer verilməməsi narahatlıq doğurur: Yaşlı bir xanıma yer verilməməsi ilə bağlı müşahidə ictimai narahatlıq yaradır: Lakin bu prosesdə diqqətimi çəkən və məni düşündürən bir məqam oldu. İctimai nəqliyyatda yaşlı bir xanımın çətinliklə dayandığı, əlində çanta və torbalarla hərəkət etməyə çalışdığı halda, yaxınlığında oturan gənclərin telefonlarına fokuslanaraq ona yer verməməsi kimi bir vəziyyətlə qarşılaşdım.

Ə.Abbasbəylinin sözlərinə görə, müşahidə edilən vəziyyətə müdaxilə edilsə də nəticə alınmayıb: Yaşlı qadına yer verilməsi üçün edilən müdaxilə nəticəsiz qaldı: Bir müddət ümid etdim ki, onlar özləri vəziyyəti görüb reaksiya verəcəklər. Lakin bu baş vermədi. Nəticədə, vəziyyətə müdaxilə edərək gənclərə yaşlı xanıma yer vermələri barədə xatırlatma etdim.

Əhməd Abbasbəyli qeyd edib ki, çağırışa baxmayaraq yaşlı xanım ayaq üstə qalmalı olub: Müdaxiləyə baxmayaraq nəticə dəyişmədiyi üçün yaşlı xanım ayaqda qalmağa məcbur oldu: Təəssüf ki, bu cəhd də nəticə vermədi və xanım çətinliklə olsa da, ayaq üstə yoluna davam etməli oldu.

Ekspert bildirib ki, əvvəllər ictimai nəqliyyatda yaşlılara daha həssas yanaşma geniş yayılmışdı: Keçmişdə Bakı ictimai nəqliyyatında yaşlılara daha çox hörmət və həssaslıq mövcud idi: Əvvəllər Bakı ictimai nəqliyyatında və ümumilikdə ictimai məkanda yaşlılara, uşaqlı insanlara və fiziki məhdudiyyətli şəxslərə daha həssas münasibətin mövcud olduğu geniş qəbul edilən bir reallıq idi.

Ə.Abbasbəylinin sözlərinə görə, bu gün sosial davranışlarda müəyyən dəyişikliklər müşahidə olunur: Hazırkı dövrdə sosial məsuliyyət və davranışlarda müəyyən zəifləmə hiss olunur: Bu gün isə vəziyyətin dəyişdiyini müşahidə etmək mümkündür. Təbii ki, bu, ümumi və mütləq bir hökm deyil, lakin müəyyən davranış dəyişiklikləri diqqət çəkir. Bəzi hallarda ictimai məkanda fərdi qayğının azalması və sosial məsuliyyət hissinin zəifləməsi müşahidə olunur.

Ekspert vurğulayıb ki, infrastruktur sahəsində inklüzivlik üzrə müsbət addımlar atılıb: Əlçatanlıq və infrastruktur sahəsində müsbət inkişaflar qeydə alınıb: Digər tərəfdən, əlilliyi olan şəxslər üçün infrastrukturun yaxşılaşdırılması istiqamətində mühüm addımlar atılıb. Metro stansiyaları, bəzi ictimai binalar və parklarda əlçatanlıq imkanları genişləndirilib, xüsusi yerlər və texniki vasitələr yaradılıb.

Əhməd Abbasbəyli qeyd edib ki, inklüzivlik təkcə infrastrukturla məhdudlaşmamalıdır: İnklüzivlik yalnız fiziki imkanlarla deyil, davranış mədəniyyəti ilə də bağlıdır: Lakin hesab edirəm ki, inklüzivlik yalnız texniki infrastrukturla məhdudlaşmamalıdır. Əsas məsələ cəmiyyətin münasibətidir. Həqiqi inklüzivlik insanların davranışında, düşüncə tərzində və bir-birinə qarşı empatiya hissində formalaşır.

Ə.Abbasbəylinin sözlərinə görə, həssas qruplar daha geniş kateqoriyanı əhatə edir: Əlillik anlayışı yalnız fiziki məhdudiyyətlərlə məhdudlaşmır: Əlilliyi olan şəxslər yalnız fiziki məhdudiyyətli insanlar deyil; eyni zamanda yaşlılar, müharibə veteranları və sağlamlıq problemi olan digər vətəndaşlar da bu kateqoriyaya daxildir.

Ekspert bildirib ki, maarifləndirmə və təhsil inklüziv davranışın formalaşmasında əsas rol oynayır: Gənc nəslin empatiya və sosial məsuliyyətlə formalaşması vacibdir: Ona görə də məsələ yalnız xüsusi yerlərin ayrılması deyil, həm də bu yerlərin və ümumilikdə sosial məsuliyyətin real şəkildə icra olunmasıdır. Bu baxımdan maarifləndirmə işlərinin, xüsusilə də media və təhsil vasitəsilə gənc nəslin empatiya və sosial məsuliyyət dəyərləri ilə formalaşdırılmasının vacibliyini düşünürəm.

Əhməd Abbasbəyli qeyd edib ki, qaydalar formal yox, real icra olunmalıdır: İctimai nəqliyyatda ayrılmış yerlərin real tətbiqi vacibdir: P.S. Qeyd etmək istərdim ki, ictimai nəqliyyatda yaşlılar, uşaqlı şəxslər və əlilliyi olanlar üçün nəzərdə tutulmuş yerlər formal xarakter daşımamalı, real şəkildə tətbiq olunmalıdır. Hazırda bu sahədə müəyyən qaydalar mövcuddur və bəzi müsbət təcrübələr də var. Lakin icra və nəzarət məsələləri hər zaman diqqət tələb edir.

Ekspert bildirib ki, monitorinqlər zamanı inklüzivliklə bağlı real vəziyyət öyrənilib: Layihə çərçivəsində aparılan monitorinqlər ictimai nəqliyyatda vəziyyəti daha aydın göstərir: Mən “Rezonans” Gənclərin İctimai Birliyinin həyata keçirdiyi “Gənclərin inklüziv şəhər təşəbbüsləri” layihəsi çərçivəsində ekspert kimi iştirak etdiyim monitorinqlər zamanı da bu məsələləri müşahidə etmişəm.

Ə.Abbasbəylinin sözlərinə görə, metro ilə avtobuslar arasında qaydalara əməl etmə fərqləri mövcuddur: Metroda qaydalara daha çox əməl olunsa da, avtobuslarda vəziyyət daha zəifdir: İlkin nəticələr göstərir ki, metroda bu qaydalara daha çox əməl olunsa da, avtobuslarda vəziyyət daha qeyri-bərabərdir və bəzi hallarda həssas qruplar üçün nəzərdə tutulan yerlərin işarələnməsi kifayət qədər aydın deyil.

Fatimə Nəbiyeva