Psixoloji lüğətdə həyəcanlılığın aşağıdakı tərifi verilir: bu "müxtəlif həyat vəziyyətlərində, o cümlədən buna meylli olmayanlarda narahatlıq hiss etmək meylinin artmasından ibarət olan fərdi psixoloji xüsusiyyətdir".

Həyəcanlılığın səbəbləri problemi ilə bağlı bir neçə fikir var. B. I. Koçubey və E. V. Novikova hesab edir ki, narahatlıq uşaqda daxili qarşıdurmanın olması səbəbindən inkişaf edir, buna səbəb isə valideynlər tərəfindən təqdim olunan ziddiyyətli tələblər (daha çox şişirdilmiş), uşağı asılı vəziyyətə salan alçaldıcı mənfi tələblər ola bilər.

Həyəcanlılığı həyəcandan (təşvişdən) ayırmaq lazımdır. Həyəcan (təşviş) narahatlığın epizodik təzahürləridirsə, həyəcanlılıq davamlı bir vəziyyətdir.

•   Həddindən artıq narahatlıq onları fərqləndirir və bəzən hadisənin özündən deyil, onun qabaqcadan düşünməsindən qorxurlar. Çox vaxt ən pisini gözləyirlər.  
•    Uşaqlar özlərini çarəsiz hiss edirlər, yeni oyunlar oynamaqdan, yeni fəaliyyətlərə başlamaqdan qorxurlar. 
•    Özlərinə qarşı yüksək tələbləri var, özlərinə çox tənqidi yanaşırlar 
•   Onların özünüqiymətləndirmə səviyyəsi aşağıdır, belə uşaqlar həqiqətən də hər şeydə başqalarından pis olduqlarını, ən çirkin, axmaq, yöndəmsiz olduqlarını düşünürlər. 
•    Bütün məsələlərdə böyüklərin təşviqi, təsdiqini axtarırlar. 
•    Həyəcanlı uşaqlar üçün somatik problemlər də xarakterikdir: qarın ağrısı, başgicəllənmə, baş ağrısı, boğaz spazmaları, nəfəs almaqda çətinlik və s. 
•    Həyəcan təzahürü zamanı tez-tez ağızda quruluq, ayağlarda zəiflik, sürətli ürək döyüntüsü hiss edirlər.

 

Uşaqda həyəcanlılığı müəyyən etmək mümkündürmü?

Təcrübəli müəllim, əlbəttə ki, uşaqlarla tanışlığın ilk günlərində onlardan hansının narahatlığının artırdığını başa düşəcəkdir. Bununla belə, yekun nəticələr çıxarmazdan əvvəl narahat olan uşağı həftənin müxtəlif günlərində, məşq və sərbəst fəaliyyət zamanı (tənəffüsdə, küçədə), digər uşaqlarla ünsiyyətdə müşahidə etmək lazımdır.

Uşağı başa düşmək, nədən qorxduğunu öyrənmək üçün valideynlərdən, tərbiyəçilərdən (və ya fənn müəllimlərindən) anket formasını doldurmağı xahiş edə bilərsiniz. Böyüklərin cavabları vəziyyəti aydınlaşdıracaq, ailə vəziyyətini izləməyə kömək edəcəkdir. Uşağın davranışını müşahidə etmək fərziyyənizi təsdiqləyəcək və ya təkzib edəcəkdir.

 

Nuranə Hüseynova

NUR Psixologiya Mərkəzinin rəhbəri, psixo-pedaqoq