Gender əsaslı zorakılıq yalnız qadının fiziki təhlükəsizliyinə qarşı yönəlmiş hərəkət deyil. Onun nəticələri qadının psixi sağlamlığına, iqtisadi vəziyyətinə, ailə münasibətlərinə, sosial əlaqələrinə və cəmiyyətə fəal inteqrasiyasına uzun müddət təsir göstərə bilər.
Azərbaycanda qadınların gender əsaslı və məişət zorakılığından qorunması istiqamətində hüquqi və institusional mexanizmlər inkişaf etdirilir. 2025-ci ilin yanvarında “Məişət zorakılığının qarşısının alınması haqqında” Qanuna edilmiş dəyişikliklərlə zorakılıqla bağlı şikayətlərə baxılması və qısamüddətli mühafizə orderinin verilməsi mexanizmləri təkmilləşdirilib.
Lakin qanunun mövcudluğu problemin bütün tərəflərinin həll olunduğu anlamına gəlmir. Zorakılıq yaşayan qadının təhlükəsizliyinin təmin olunması ilə yanaşı, onun psixoloji, sosial və iqtisadi bərpasına da diqqət yetirilməlidir.
Zorakılıq qadının iqtisadi həyatına da təsir göstərir
Gender əsaslı zorakılıq qadının yalnız sağlamlığına deyil, onun iqtisadi imkanlarına da zərər vurur. Zorakılığa məruz qalan qadın işini itirə, əmək bazarından uzaqlaşa, gəlirindən məhrum ola və ailənin digər üzvlərindən iqtisadi asılı vəziyyətə düşə bilər.
Bunun əksinə, qadının iqtisadi cəhətdən gücləndirilməsi onun zorakılıq münasibətlərindən çıxmaq imkanlarını da artıra bilər.
Azərbaycanla bağlı gender məlumatlarında da qadınların əmək, yoxsulluq, əmlak və digər iqtisadi göstəricilər üzrə məlumat boşluqlarının qalması qeyd olunur. BMT Qadınların Məlumat Mərkəzi Azərbaycanda gender və yoxsulluq, qadınların aktivlərə, o cümlədən torpağa çıxışı və əmək bazarı kimi bir sıra sahələrdə daha əhatəli məlumatların vacibliyini vurğulayır.
Bu səbəbdən zorakılıq qurbanlarına yardım yalnız hüquqi müdafiə ilə məhdudlaşmamalıdır. Psixoloji dəstək, peşə hazırlığı, məşğulluq, gəlir imkanları və sosial reinteqrasiya bir-biri ilə əlaqəli şəkildə həyata keçirilməlidir.
Psixi sağlamlıq və zorakılıq bir-biri ilə bağlıdır
Zorakılıq yaşayan qadında qorxu, narahatlıq, depressiv hallar, özünəinamın azalması və sosial təcrid kimi problemlər yarana bilər. Bu problemlər qadının işə qayıtmasını, təhsilini davam etdirməsini və sosial münasibətlərini bərpa etməsini çətinləşdirə bilər.
Eyni zamanda qadının uzun müddət iqtisadi və sosial təcrid vəziyyətində qalması onun psixoloji vəziyyətini daha da ağırlaşdıra bilər.
Buna görə də gender əsaslı zorakılığa qarşı mübarizə və psixi sağlamlığın qorunması ayrı-ayrı məsələlər kimi deyil, bir-birini tamamlayan istiqamətlər kimi qəbul edilməlidir.
Azərbaycanda xidmətlərin inteqrasiyası vacibdir
Zorakılıqdan zərər çəkmiş qadının bir neçə müxtəlif quruma müraciət etməyə məcbur qalması bəzən onun üçün əlavə psixoloji yük yaradır. Ona görə hüquqi, tibbi, psixoloji və sosial xidmətlər arasında daha güclü əlaqələndirməyə ehtiyac var.
Azərbaycanda artıq bu istiqamətdə müəyyən mexanizmlər mövcuddur.
Məsələn, 860 Dəstək Xətti gender əsaslı və məişət zorakılığı ilə üzləşmiş şəxslərə məlumat və məsləhət xidməti göstərir, zərurət olduqda psixoloji konsultasiyaya çıxış yaradır və müraciət edənləri hüquqi, tibbi və sosial xidmətlərə yönləndirir.
Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin məlumatına görə, zorakılıq qurbanları üçün yardım mərkəzləri hüquqi, tibbi, psixoloji və sosial yardım göstərə bilər; dövlət yardım mərkəzləri Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi tərəfindən təşkil olunur.
Bu mexanizmlərin regionlarda daha əlçatan olması xüsusilə vacibdir. Çünki kənd və ucqar ərazilərdə yaşayan qadınların müvafiq xidmətlərə çatması daha çətin ola bilər.
Qadının iqtisadi müstəqilliyi – bərpanın mühüm hissəsidir
Zorakılıqdan çıxan qadın üçün “təhlükəsizliyə qayıtmaq” kifayət deyil. Onun gələcəyini yenidən qurmaq imkanına malik olması da vacibdir.
Bu baxımdan qadınların:
təhsilinə, peşə hazırlığına, məşğulluğuna, sahibkarlığa, maliyyə savadlılığına və informasiya resurslarına çıxışının artırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Xüsusilə kənd qadınlarının iqtisadi imkanlarının genişləndirilməsi onların ailə və icma daxilində mövqelərini gücləndirə və sosial müstəqilliklərini artıra bilər.
“Qadın və Müasir Dünya” Mərkəzinin təcrübəsi
Bu məsələ “Qadın və Müasir Dünya” Sosial Xeyriyyə Mərkəzinin uzun illərdir həyata keçirdiyi fəaliyyət istiqamətləri ilə də sıx bağlıdır.
Mərkəz qadın və qızların hüquqlarının müdafiəsi, gender bərabərliyi, zorakılığın qarşısının alınması, yoxsulluğun azaldılması, kənd qadınlarının iqtisadi imkanlarının genişləndirilməsi, məşğulluq, sahibkarlıq, peşə seçimi və təhsilin davam etdirilməsi istiqamətlərində fəaliyyət göstərir.
Mərkəzin təcrübəsi göstərir ki, qadının üzləşdiyi problemin yalnız bir tərəfinə müdaxilə etməklə davamlı nəticə əldə etmək çətindir. Hüquqi dəstək psixoloji dəstəklə, psixoloji dəstək isə iqtisadi və sosial imkanlarla tamamlanmalıdır.
Başqa sözlə, qadının təhlükəsizliyi, sağlamlığı və iqtisadi müstəqilliyi vahid yanaşmanın hissələri olmalıdır.
Regionlarda xüsusi diqqətə ehtiyac var
Azərbaycanda qadınlarla bağlı siyasətin həyata keçirilməsində regionların xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır. Xüsusilə kənd yerlərində qadınların məşğulluq, təhsil, informasiya və sosial xidmətlərə çıxışı genişləndirilməlidir.
BMT-nin Azərbaycan üzrə gender məlumatlarında qadınların ödənişsiz qayğı və ev işlərinə kişilərlə müqayisədə daha çox vaxt ayırdığı da göstərilir.
Bu, qadının həm iqtisadi, həm sosial, həm də psixoloji vəziyyətinə təsir edən mühüm amildir.
Nə etmək lazımdır?
Azərbaycanda gender əsaslı zorakılığın qarşısının alınması və qadınların psixi rifahının gücləndirilməsi üçün inteqrasiya olunmuş yanaşma inkişaf etdirilməlidir.
Buraya zorakılığın erkən müəyyənləşdirilməsi, psixoloji yardım, hüquqi dəstək, təhlükəsiz yaşayış imkanları, məşğulluq və peşə hazırlığı, sosial xidmətlər və iqtisadi səlahiyyətləndirmə daxil edilməlidir.
Eyni zamanda qadın QHT-lərinin və yerli icma təşkilatlarının prosesə daha fəal cəlb olunması əhəmiyyətlidir. Çünki vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları qadınların gündəlik həyatında qarşılaşdıqları problemləri daha yaxından müşahidə edir və yerli səviyyədə onlara çatmaq imkanına malikdirlər.
Nəticə
Gender əsaslı zorakılıq yalnız fiziki zorakılıq problemi deyil. Bu, sağlamlıq, psixi rifah, iqtisadi təhlükəsizlik, sosial müdafiə və insan hüquqları məsələsidir.
Ona görə də zorakılıqdan zərər çəkmiş qadına yalnız “hüquqi müdafiə olunan şəxs” kimi deyil, öz həyatını yenidən qurmağa ehtiyacı olan insan kimi yanaşmaq lazımdır.
Qadının psixi sağlamlığını, iqtisadi müstəqilliyini, sosial əlaqələrini və təhlükəsizliyini eyni vaxtda dəstəkləyən yanaşma daha davamlı nəticə verə bilər.
Qadının zorakılıqdan xilas olması son nöqtə deyil. Əsl məqsəd onun təhlükəsiz, müstəqil və ləyaqətli həyata qayıtmasını təmin etməkdir.
Bu səbəbdən Azərbaycanda gender əsaslı zorakılığa qarşı mübarizənin növbəti mərhələsi hüquqi müdafiədən bərpa və gücləndirməyə, ayrı-ayrı xidmətlərdən isə inteqrasiya olunmuş dəstək sisteminə keçid olmalıdır.
“Qadın və Müasir Dünya” Sosial Xeyriyyə Mərkəzi və təşkilatın rəhbəri Südabə Şirəliyeva
