Abşeron yarımadasında su təminatı məsələsinə yalnız əhalinin içməli su ilə təchizatı problemi kimi yanaşmaq artıq kifayət etmir. Bakı, Sumqayıt və Xırdalanın sürətli urbanizasiyası, sənayenin yüksək su tələbatı, yarımadanın quraq iqlimi, kanalizasiya sistemlərinin mövcud vəziyyəti və Xəzər dənizinə ekoloji yük suyun vahid dövriyyə sistemi daxilində idarə olunmasını zəruri edir.

Abşeron təbii su ehtiyatları baxımından əlverişli region deyil. Milli Hidrometeorologiya Xidmətinin məlumatına görə, yarımadanın əsas hissəsində orta illik yağıntı 300 mm-dən az, cənub sahillərinin bəzi ərazilərində isə 150–200 mm-dən də aşağıdır. Buna görə Bakı və ətraf ərazilərin su təminatı əhəmiyyətli dərəcədə yarımadadan kənar mənbələrdən gətirilən suya əsaslanır. Belə şəraitdə hər kubmetr suyun hansı məqsədlə istifadə edilməsi, nə qədərinin şəbəkədə itirilməsi və istifadədən sonra həmin suyun aqibəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Su istehlakının strukturu nə göstərir?

Dövlət Statistika Komitəsinin 2023-cü il məlumatları Bakı, Sumqayıt və Abşeron rayonunda su istehlakının strukturunun bir-birindən ciddi şəkildə fərqləndiyini göstərir. Bakıda 903,1 milyon m³, Sumqayıtda 242,4 milyon m³, Abşeron rayonunda isə 146 milyon m³ su istehlak edilib. Üç ərazi üzrə ümumi göstərici təxminən 1,29 milyard m³ təşkil edir.

Bu suyun təxminən 910,4 milyon m³-i istehsal məqsədlərinə, 247,4 milyon m³-i məişət-içməli məqsədlərə, 109,7 milyon m³-i isə suvarma və kənd təsərrüfatına sərf olunub. Xüsusilə Sumqayıtda sənaye istehlakı 219,8 milyon m³ olmaqla ümumi istehlakın təxminən 91 faizini təşkil edir. Bakıda da istehsal məqsədli istifadə 674,6 milyon m³-dür. Abşeron rayonunda isə fərqli mənzərə var: 146 milyon m³ ümumi istehlakın 99,5 milyon m³-i suvarma və kənd təsərrüfatının payına düşür.

Bu struktur mühüm nəticə çıxarmağa imkan verir: Abşeron yarımadasında bütün su istifadəçiləri üçün eyni qənaət siyasətinin tətbiqi səmərəli deyil. Bakı və Sumqayıtda prioritet sənayedə içməli keyfiyyətli suyun texniki su ilə əvəz edilməsi olmalıdır. Xırdalan və ümumən Abşeron rayonunda isə suvarma sistemlərinin optimallaşdırılması və təmizlənmiş tullantı sularından yaşıllıqların suvarılmasında istifadə daha böyük effekt verə bilər.

2023-cü ildə Bakı, Sumqayıt və Abşeron rayonu üzrə su itkilərinin cəmi təxminən 43,8 milyon m³ təşkil edib. Bu göstərici özü ayrıca su mənbəyi kimi qiymətləndirilməlidir: itkinin azaldılması praktik olaraq əlavə su hasil etmədən istifadəyə yararlı su ehtiyatının artırılması deməkdir.

Tullantı su – problem, yoxsa istifadə olunmamış resurs?

Abşeron üçün ən böyük ehtiyatlardan biri tullantı sularıdır. Dövlət Statistika Komitəsinin 2025-ci il göstəricilərinə görə Bakı şəhərində 1 013,5 milyon m³, Sumqayıtda 232,4 milyon m³, Abşeron rayonunda isə 16,5 milyon m³ tullantı su qeydə alınıb. Üç ərazi üzrə statistik göstərici təxminən 1,262 milyard m³ təşkil edir.

Ancaq burada terminoloji səhvə yol verməmək vacibdir. Bu rəqəmlər məişət kanalizasiyasına daxil olan çirkab suyun həcmi ilə eyni deyil. Rəsmi “tullantı suları” statistikası sənaye mənşəli və digər kateqoriyalı tullantı sularını da əhatə edir. Buna görə 1,262 milyard m³-in hamısını təmizləyici qurğulara daxil olan kanalizasiya suyu kimi təqdim etmək düzgün olmaz.

Bakı üzrə kommunal sistem haqqında daha konkret məlumat mövcuddur. İri Şəhərlərin Su Təchizatı QSC bildirir ki, şəhərin kanalizasiya xətlərindən gündə 1 milyon m³-dən çox tullantı su keçir. Eyni zamanda Hövsan, Sahil, Buzovna, Zığ, Xocəsən və Mərdəkan–Şüvəlan təmizləyici qurğularının açıqlanan nominal güclərinin cəmi təxminən 774,7 min m³/gündür.

Bu, ildə təxminən 282,8 milyon m³ nominal təmizləmə gücü deməkdir. Kanalizasiya axınının ən aşağı həddi kimi 1 milyon m³/gün götürüldükdə belə axınla göstərilən nominal güc arasında ən azı 225 min m³/gün və ya 82 milyon m³/il fərq yaranır.

Lakin bu 82 milyon m³-in hamısının təmizlənmədən Xəzərə axıdıldığını söyləmək elmi və statistik baxımdan düzgün deyil. Nominal layihə gücü faktiki təmizləmə həcmi deyil və tullantı sularının bir hissəsi başqa sistemlərə, göllərə, qrunt sularına və ya lokal qurğulara yönələ bilər. Əsas problem də məhz budur: ictimaiyyətə açıq statistikada şəhərlər üzrə “yaranan–toplanan–təmizlənən–təkrar istifadə edilən–Xəzərə təmizlənərək axıdılan–təmizlənmədən axıdılan” tam su balansı mövcud deyil.

Bu məlumat boşluğu ekoloji siyasətin qiymətləndirilməsini çətinləşdirir.

Sumqayıtda da problem sırf nəzəri deyil. Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi 2023-cü ildə “Azərikimya” İstehsalat Birliyinin etilen-polietilen zavodundan tullantı sularının Sumqayıtçaya, oradan isə təmizlənmədən və zərərsizləşdirilmədən Xəzər dənizinə axıdılması faktını rəsmən müəyyən edib.

Tullantı suyu niyə dənizə buraxmaq əvəzinə yenidən istifadə etmək lazımdır?

Tullantı suyunun müvafiq standartadək təmizləndikdən sonra Xəzərə buraxılması çirklənmənin qarşısını almaq baxımından vacibdir. Lakin su qıtlığı yaşayan region üçün bu, optimal son həll deyil. Təmizlənmiş suyun yenidən iqtisadi dövriyyəyə qaytarılması daha səmərəli yanaşmadır.

Abşeron yarımadasında belə suyun sənaye soyutma sistemlərində, müəssisələrin texnoloji proseslərində, küçə və ərazilərin yuyulmasında, parkların və yaşıllıqların suvarılmasında, texniki su tələb edən kommunal xidmətlərdə istifadəsi mümkündür. Konkret tətbiq isə suyun təmizlənmə səviyyəsinə və hər istifadə sahəsi üzrə sanitar-ekoloji standartlara uyğun müəyyən edilməlidir.

Azərbaycanın 2026–2035-ci illər üçün Bakı və Abşeron yarımadasında su sistemlərinin təkmilləşdirilməsi siyasətində də bu istiqamət artıq nəzərdə tutulur.

ADSEA-nın məlumatına görə yeni və modernləşdirilən tullantı sutəmizləyici qurğularında təmizlənmiş suyun bir sıra ərazilərdə texniki və suvarma suyu kimi təkrar istifadəsi planlaşdırılır. Eyni proqram çərçivəsində kanalizasiya xidmətinin əhatəsinin 95 faizə çatdırılması və 9 yeni təmizləyici qurğunun yaradılması nəzərdə tutulur.

Xırdalan, 28 May, Müşfiqabad, Hökməli və Aşağı Güzdəkdə yaranan tullantı sularının vahid sistemə daxil edilməsi üçün Müşfiqabad hövzəsində kollektor və yeni təmizləyici qurğu tikilir. Layihənin 2028-ci ildə başa çatdırılması planlaşdırılır.

Sinqapur modeli: tullantı su deyil, ikinci su mənbəyi

Abşeron üçün maraqlı beynəlxalq nümunələrdən biri Sinqapurdur. Bu ölkənin yanaşmasının əsas mahiyyəti suyun xətti deyil, dövri resurs kimi idarə edilməsidir.

Ənənəvi modeldə su mənbədən götürülür, istifadə edilir, tullantı suya çevrilir, təmizlənir və ətraf mühitə buraxılır. Sinqapur isə bu dövrəni bağlamağa çalışır: istifadə olunmuş su kanalizasiya sistemi vasitəsilə toplanır, təmizlənir və onun bir hissəsi mikrofiltrasiya, əks-osmos və ultrabənövşəyi dezinfeksiya vasitəsilə yüksək keyfiyyətli NEWater-a çevrilir. NEWater əsasən sənaye müəssisələrində və soyutma sistemlərində istifadə olunur; quraqlıq dövründə isə su anbarlarına əlavə edilərək yenidən içməli su istehsalı dövrəsinə daxil edilə bilir.

Beləliklə, sistemin məntiqi sadədir:

toplama → təmizləmə → istifadə → yenidən toplama → yüksək səviyyədə təmizləmə → təkrar istifadə.

Sinqapur eyni zamanda yerli yağış sularını, idxal olunan suyu, NEWater-ı və dəniz suyunun duzsuzlaşdırılmasını “Four National Taps” adlanan vahid sistemdə birləşdirir. Yağış sularının drenaj kanalları və su anbarlarında toplanması da həmin modelin tərkib hissəsidir.

İsrail təcrübəsi də bu yanaşmanın miqyasını göstərir. OECD məlumatına görə ölkədə tullantı sularının təxminən 94 faizi toplanaraq təmizlənir və 87 faizi yenidən istifadə olunur, əsasən kənd təsərrüfatında.

Abşeron üçün məqsəd Sinqapur və ya İsrail modelini olduğu kimi köçürmək deyil. Əsas dərs odur ki, təmizlənmiş tullantı suyunu Xəzərə atılmalı tullantı kimi deyil, alternativ su mənbəyi kimi qiymətləndirmək mümkündür.

Yağış suyu: azdır, lakin əhəmiyyətsiz deyil

Abşeron quraq region olsa da, yağış suyunun idarə olunması ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Yarımadanın əsas hissəsində illik yağıntının 300 mm-dən aşağı olması yağış suyundan istifadənin mənasız olduğu demək deyil.

Əksinə, böyük urbanizasiya olunmuş ərazilərdə hətta 150–250 mm yağıntı milyonlarla kubmetr su deməkdir. Burada sadə fiziki münasibət var: 1 mm yağışın 1 km² əraziyə düşməsi 1 000 m³ suya bərabərdir.

Əlbəttə, həmin suyun hamısını toplamaq mümkün deyil. Bir hissəsi buxarlanır, torpağa hopur və ya idarə olunmadan Xəzərə axır. Lakin binaların damlarından, iri ticarət və sənaye ərazilərindən, avtomobil dayanacaqlarından və uyğun drenaj hövzələrindən yağış suyunun toplanması mümkündür.

Yağış suyunun saxlanılması iki problemi eyni vaxtda həll edə bilər: qeyri-içməli məqsədlər üçün əlavə su ehtiyatı yaratmaq və intensiv yağışlar zamanı şəhər daşqını riskini azaltmaq.

Bu baxımdan yağış kanalizasiyasını yalnız suyu mümkün qədər tez Xəzərə ötürən infrastruktur kimi layihələndirmək müasir yanaşma deyil. Müəyyən hissəsi saxlanmalı, çökdürülməli, lazım gəldikdə təmizlənməli və yaşıllıqların suvarılması və digər texniki ehtiyaclara yönəldilməlidir.

“Ağıllı su şəbəkəsi” nəyi dəyişə bilər?

Yeni su mənbələri yaratmaq bahalıdır. Mövcud şəbəkədə itirilən suyun qorunması isə bir çox hallarda daha ucuz və ekoloji baxımdan daha səmərəlidir.

Bunun üçün Bakı–Sumqayıt–Xırdalan su sisteminin tədricən rəqəmsal su şəbəkəsinə çevrilməsi vacibdir. Smart sayğaclar, təzyiq sensorları, axınölçənlər, zonalaşdırılmış şəbəkələr, SCADA sistemləri və məlumatların analizi vasitəsilə hansı ərazidə nə qədər suyun sistemə daxil olduğu və nə qədərinin istehlakçıya çatdığı real vaxt rejimində müqayisə edilə bilər.

Bu yanaşma görünməyən boru sızmalarını daha tez müəyyənləşdirməyə, təzyiqi optimallaşdırmağa, qəza yerlərini lokalizasiya etməyə və su balansının hesabatını dəqiqləşdirməyə imkan verir.

Su itkisinin azalmasının ekoloji əhəmiyyəti yalnız qənaət edilən su ilə məhdudlaşmır. Daha az su götürülür, daha az su təmizlənir, daha az həcmdə su uzaq məsafələrə nasoslarla ötürülür və bunun nəticəsində elektrik enerjisinə tələbat da azalır.

Əsas problem infrastrukturdur, amma yalnız infrastruktur deyil

Abşeron üçün ən ciddi risklərdən biri bütün problemi yeni boruların və təmizləyici qurğuların tikintisinə endirməkdir. Fiziki infrastruktur zəruridir, lakin özü-özlüyündə dayanıqlı su idarəçiliyi yaratmır.

Bunun üçün suyun bütün həyat dövrü üzrə ölçülə bilən balans qurulmalıdır:

mənbədən götürülən su → şəhərə daxil olan su → istehlakçıya verilən su → şəbəkə itkisi → istifadə olunan su → kanalizasiyada toplanan su → təmizlənən su → təkrar istifadə olunan su → ətraf mühitə buraxılan su.

Hazırkı statistik sistemdə bu zəncirin ayrı-ayrı hissələri haqqında məlumat mövcuddur, lakin onların hamısını şəhər üzrə bir-birinə bağlayan tam balans ictimaiyyətə təqdim edilmir. Bu, idarəetmənin zəif nöqtəsidir.

Məsələn, Bakıda 2025-ci ildə 1 013,5 milyon m³ tullantı suyun statistik uçota alınması faktını bilirik; kanalizasiya xətlərindən gündə 1 milyon m³-dən artıq su keçdiyini və əsas təmizləyici qurğuların nominal gücünü də bilirik. Lakin ilin sonunda nə qədər suyun bioloji təmizləndiyi, nə qədərinin yalnız mexaniki təmizləndiyi, nə qədərinin təkrar istifadə edildiyi və nə qədərinin təmizlənmədən Xəzərə və ya digər qəbul mühitlərinə getdiyi barədə vahid açıq balans yoxdur.

Dayanıqlı su idarəetməsi üçün bu məlumatların açıq olması infrastruktura investisiya qədər vacibdir.

Abşeron üçün yeni yanaşma

Abşeron yarımadasının su siyasətinin əsas məqsədi yalnız “şəhərlərə daha çox su gətirmək” olmamalıdır. İqlim və su ehtiyatlarının məhdudluğu şəraitində bu modelin iqtisadi və ekoloji sərhədləri vardır.

Daha dayanıqlı yanaşma eyni kubmetr sudan mümkün qədər çox fayda əldə etmək prinsipi üzərində qurulmalıdır. İçməli keyfiyyətli su ilk növbədə insan istehlakı üçün qorunmalı, sənaye və suvarmada mümkün olduqda təmizlənmiş tullantı suları istifadə edilməli, yağış suyu urbanizasiya olunmuş ərazilərdə resurs kimi toplanmalı, şəbəkə itkiləri rəqəmsal monitorinq yolu ilə minimumlaşdırılmalı və bütün su dövriyyəsi vahid məlumat sistemi ilə izlənilməlidir.

Bu halda tullantı sutəmizləyici qurğularının funksiyası da dəyişir. Onlar sadəcə çirkab suyu Xəzərə axıdılmağa yararlı vəziyyətə gətirən obyektlər deyil, yeni su istehsal edən infrastruktur kimi qəbul edilməlidir.

Abşeronun gələcək su təhlükəsizliyi böyük ehtimalla bir “möcüzəvi” yeni su mənbəyindən deyil, müxtəlif tədbirlərin birlikdə tətbiqindən asılı olacaq: itkinin azaldılması, tullantı suyunun dövriyyəyə qaytarılması, yağış suyunun tutulması, sənayedə texniki su dövrələrinin yaradılması, rəqəmsal şəbəkələrin qurulması və içməli keyfiyyətli suyun yalnız buna ehtiyac olan məqsədlərə yönəldilməsi.

Başqa sözlə, əsas sual Abşerona nə qədər əlavə su gətirə biləcəyimiz deyil, artıq əlimizdə olan suyun neçə dəfə və nə qədər səmərəli istifadə oluna biləcəyidir.

“Ekoleks“ Ekoloji Hüquq Mərkəzi-Ətraf mühit məsələləri üzrə ekspert Samir İsayev