Müalicəyə sadiqlik səhiyyə sistemində yalnız pasiyentin öz məsuliyyəti kimi qiymətləndirildikdə problemin əsl səbəblərinin böyük bir hissəsi görünməz qalır. Xüsusilə vərəm kimi uzunmüddətli müalicə tələb edən xəstəliklərdə müalicə rejiminə davamlı riayət etmək pasiyentin iradəsindən daha mürəkkəb sosial və psixoloji amillərlə bağlı ola bilər.

İnsan bəzən dərmanı qəbul etmək istəmədiyi üçün deyil, gündəlik həyatının müalicə rejiminə uyğunlaşdırılması çətin olduğu üçün müalicədən uzaqlaşır. İş şəraiti, ailə məsuliyyətləri, maddi çətinliklər, nəqliyyat problemləri və səhiyyə xidmətlərinə çıxış imkanlarının məhdudluğu müalicəyə sadiqliyə birbaşa təsir göstərə bilər. Uzunmüddətli müalicə insanın fiziki və emosional resurslarını tükədə, davamlı tibbi nəzarət isə zamanla yorğunluq hissini artıra bilər.

Bəzi pasiyentlər müalicənin ilk mərhələsində özlərini daha yaxşı hiss etdikdə xəstəliyin artıq təhlükə yaratmadığını düşünə və müalicəni yarımçıq saxlaya bilərlər. Digərləri isə dərmanların əlavə təsirləri, müalicənin uzunluğu və nəticənin dərhal görünməməsi səbəbindən motivasiyalarını itirə bilərlər. Lakin bu davranışları yalnız “məsuliyyətsizlik” kimi qiymətləndirmək pasiyentin yaşadığı real çətinlikləri görməmək deməkdir.

Müalicəyə sadiqlik həm də pasiyentin səhiyyə sistemi ilə münasibətinin keyfiyyətindən asılıdır. Əgər pasiyent özünü dinlənilməyən, mühakimə olunan və ya yalnız müalicə protokolunun bir hissəsi kimi hiss edirsə, onun müalicə prosesinə emosional bağlılığı zəifləyə bilər. Etimadın olmadığı yerdə tibbi tövsiyənin qəbul edilməsi və davamlı şəkildə yerinə yetirilməsi də çətinləşir.

Buna görə müalicəyə sadiqliyin artırılması üçün ilk növbədə pasiyentin davranışının arxasında dayanan səbəbləri anlamaq lazımdır. Həqiqi pasiyent yönümlü yanaşma məhz burada başlayır: insanı müalicə qaydalarına uyğunlaşdırmaqdan əvvəl müalicə prosesini insanın real həyatına uyğunlaşdırmaq.

Müalicəyə sadiqliyə təsir edən sosial amillər çox vaxt tibbi göstəricilər qədər görünən və ölçülə bilən olmur. Ailənin dəstəyi olmayan, işini itirməkdən qorxan və ya xəstəliyini ətrafındakılardan gizlətməyə məcbur olan pasiyentin müalicəyə münasibəti təbii olaraq daha mürəkkəb ola bilər.

Stiqma insanı yalnız sosial münasibətlərdən uzaqlaşdırmır, həm də tibbi xidmətlərə müraciət etməsini və müalicə prosesində açıq ünsiyyət qurmasını çətinləşdirə bilər. Bəzi pasiyentlər xəstəliklərinin bilinməsindən qorxduqları üçün müalicə ilə bağlı ehtiyaclarını ailə üzvlərindən və ya iş yoldaşlarından gizlətməyə çalışırlar. Bu isə dərmanların vaxtında qəbul edilməsindən tibbi görüşlərə davamlı iştiraka qədər bir çox prosesə mənfi təsir göstərə bilər.

Psixoloji amillər də müalicə prosesində mühüm rol oynayır və xüsusilə uzunmüddətli xəstəlik zamanı ümidsizlik, narahatlıq, tənhalıq və motivasiya itkisi yarana bilər. Pasiyentin müalicənin nəticəsinə inanması, özünü prosesin fəal iştirakçısı kimi hiss etməsi və qarşılaşdığı çətinliklər barədə sərbəst danışa bilməsi onun müalicəyə sadiqliyini gücləndirən amillərdəndir.

Bu baxımdan səhiyyə işçisinin və QHT nümayəndəsinin vəzifəsi yalnız tibbi məlumat vermək deyil, həm də pasiyentin ehtiyaclarını dinləmək və onun üçün mümkün dəstək yollarını müəyyənləşdirməkdir. Müalicəyə sadiqliyin pozulduğu hallarda “Niyə müalicəyə əməl etmədi?” sualından əvvəl “Onun müalicəyə əməl etməsini nə çətinləşdirdi?” sualının verilməsi daha doğru yanaşmadır.

Bu dəyişiklik sadə görünsə də, səhiyyə xidmətinin fəlsəfəsini kökündən dəyişə bilər. Çünki birinci sual məsuliyyəti yalnız pasiyentin üzərinə qoyur, ikinci sual isə sistemi də problemin həllində məsul tərəfə çevirir.

QHT-lər məhz bu nöqtədə mühüm rol oynaya və pasiyentlə səhiyyə sistemi arasında etimad əsaslı əlaqənin qurulmasına dəstək göstərə bilərlər. İcma əsaslı dəstək, maarifləndirmə, hüquqi və sosial yönləndirmə, psixososial dəstək və pasiyentin ehtiyaclarının aidiyyəti qurumlara çatdırılması müalicəyə sadiqliyin gücləndirilməsinə kömək edə bilər. Ən əsası isə pasiyent müalicə prosesində tək olmadığını hiss etməlidir.

Vərəmsiz Gələcəyə Doğru İctimai Birliyinin fəaliyyətində pasiyentlərin hüquqlarının qorunması, maarifləndirilməsi və icma əsaslı yanaşmaların inkişaf etdirilməsi bu problemin sosial tərəflərinin daha yaxşı anlaşılması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Vərəmlə mübarizədə müalicənin uğuru yalnız dərmanların mövcudluğu ilə deyil, həmin dərmanların pasiyent tərəfindən davamlı və düzgün qəbul edilməsini təmin edən sosial mühitlə də müəyyən olunur.

Buna görə müalicəyə sadiqliyin artırılması üçün səhiyyə sistemləri pasiyentin həyat şəraitini, sosial imkanlarını və psixoloji vəziyyətini nəzərə alan daha çevik modellər qurmalıdır. Pasiyentin müalicə prosesində qarşılaşdığı maneələr əvvəlcədən müəyyənləşdirildikdə onların aradan qaldırılması daha mümkün olur. Müntəzəm geribildirim, fərdi ehtiyacların qiymətləndirilməsi və risklərin erkən müəyyənləşdirilməsi müalicədən yayınma hallarının qarşısının alınmasına kömək edə bilər.

QHT-lərin icmalarla birbaşa əlaqəsi onlara bu görünməyən maneələri daha erkən aşkar etmək üçün mühüm imkan yaradır. Pasiyentin davranışını dəyişdirməyə çalışmaqdan əvvəl onun davranışını formalaşdıran şəraiti dəyişdirmək daha davamlı nəticələr verə bilər.

Müalicəyə sadiqlik məcburiyyətlə deyil, anlayış, etimad, dəstək və qarşılıqlı məsuliyyətlə möhkəmlənir. Pasiyent özünü səhiyyə sisteminin obyekti deyil, müalicə prosesinin bərabərhüquqlu iştirakçısı kimi hiss etdikdə onun qərarlara və müalicə tövsiyələrinə bağlılığı da güclənir.

Bu yanaşma həm pasiyentin sağlamlığının qorunmasına, həm də vərəmin yayılmasının qarşısının alınmasına xidmət edir. Nəticə etibarilə, müalicəyə sadiqliyin pozulmasının qarşısını almaq üçün yalnız pasiyentdən daha çox intizam tələb etmək kifayət deyil. Biz pasiyentin qarşısındakı görünən maneələrlə yanaşı, onun arxasında dayanan görünməyən sosial və psixoloji səbəbləri də görməliyik.

Vərəmlə mübarizədə həqiqi uğur o zaman mümkündür ki, səhiyyə sistemi pasiyentdən yalnız müalicəyə əməl etməsini gözləməsin, həm də həmin müalicəyə sadiq qalması üçün ona lazım olan şəraiti yaratsın.

Vərəmsiz Gələcəyə Doğru İctimai Birliyinin direktoru Çingiz Ramazanlı