Bərk məişət tullantılarının idarə edilməsində uğur müasir infrastrukturdan, şəffaf idarəetmədən və cəmiyyətin fəal iştirakından asılıdır.
Hər gün evlərdən çıxarılan tullantı torbası konteynerə atıldıqdan sonra gözümüzdən itir. Lakin onun sonrakı taleyi yaşadığımız şəhərin, torpağın və suyun gələcəyi ilə bağlıdır. Tullantının haraya daşınması, necə çeşidlənməsi və hansı hissəsinin yenidən istehsala qaytarılması kommunal xidmətin keyfiyyəti ilə yanaşı, iqtisadi resurslardan nə dərəcədə səmərəli istifadə etdiyimizi də göstərir. Azərbaycanda bu sahədə aparılan islahatların əhəmiyyəti gündəlik məişətlə uzunmüddətli ekoloji maraqları birləşdirməsindədir.
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2025-ci ildə ölkədə 3 milyon 251,2 min ton bərk məişət tullantısı yaranıb. Bunun 82,1 faizi zərərsizləşdirilmək üçün poliqonlara daşınıb, 17,4 faizi enerji əldə edilməsinə yönəldilib, 0,5 faizi isə ölkə daxilində satılıb. Bu göstəricilər poliqonlara göndərilən tullantıların payının yüksək olduğunu göstərir. Enerji əldə edilməsi, tullantıların satışı və materialların təkrar emalı isə fərqli proseslərdir və nəticələr qiymətləndirilərkən ayrıca nəzərə alınmalıdır.
Ötən illərdə yaradılmış infrastruktur növbəti islahatlar üçün mühüm baza formalaşdırıb. Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin məlumatında Balaxanıda illik 500 min ton gücə malik tullantıların yandırılması zavodunun və illik 200 min ton gücə malik çeşidləmə zavodunun istifadəyə verilməsi qeyd olunur. Balaxanı poliqonunun müasirləşdirilməsi də bu istiqamətdə görülən işlərdəndir. Müəssisələrin layihə gücü ilə yanaşı, faktiki emal həcmi və əldə olunan ekoloji nəticələr də sistemin səmərəliliyinin əsas göstəriciləri olmalıdır.
İdarəetmənin yenilənməsi istiqamətində mühüm addım Prezidentin 14 may 2026-cı il tarixli Fərmanı ilə atılıb. Sənədlə Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi yanında Tullantıların İdarə Edilməsi üzrə Dövlət Agentliyi yaradılıb. Agentliyə tullantıların yaranmasından zərərsizləşdirilməsinədək bütün mərhələlər, eləcə də tullantı haqlarının toplanması sahəsində dövlət nəzarəti, tənzimləmə və əlaqələndirmə funksiyaları verilib. Fərmanda qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi və 2027–2030-cu illər üçün bərk məişət tullantılarının idarə edilməsinə dair Milli Strategiya layihəsi üzrə təkliflərin hazırlanaraq təqdim olunması da nəzərdə tutulub.
Bu dəyişikliklərin gündəlik həyatda nəticə verməsi üçün hər bir iştirakçının məsuliyyəti aydın olmalıdır. Vətəndaş tullantının hansı qrafiklə daşındığını, xidmət haqqının necə hesablandığını və problem yarandıqda hara müraciət etməli olduğunu bilməlidir. Xidmət göstərən qurumların fəaliyyəti isə ölçülə bilən göstəricilərlə qiymətləndirilməlidir. Vaxtında boşaldılmayan konteyner, daşınma zamanı ətrafa yayılan tullantı və cavabsız qalan şikayət idarəetmədəki çatışmazlığı görünən edir.
İslahatların mühüm istiqamətlərindən biri tullantıların yarandığı yerdə çeşidlənməsidir. Evlərdə, məktəblərdə, ofislərdə və ticarət obyektlərində təkrar emala yararlı materialların və üzvi qalıqların ayrıca toplanması üçün rahat şərait yaradılmalıdır. Konteynerlərin üzərində anlaşıqlı işarələr yerləşdirilməli, uyğun toplama qrafiki və ayrıca daşınma təmin olunmalıdır. Vətəndaşın ayırdığı tullantılar sonradan eyni maşında qarışdırılarsa, onun sistemə etimadı zəifləyər. Maarifləndirmənin təsiri xidmətin düzgün təşkili ilə möhkəmlənir.
Regionlarda toplama, daşınma və emal imkanlarının birlikdə planlaşdırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Lənkəran regionunda bərk məişət tullantılarının idarə edilməsi layihəsinin 2026-cı il üzrə nəzərdə tutulan dövlət-özəl tərəfdaşlığı layihələri siyahısına daxil edilməsi bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Nazirliyin açıqlamasında layihənin məqsədləri sırasında vahid toplama və emal sisteminin qurulması, təkrar emal bazarının formalaşdırılması və məşğulluğun artırılması göstərilir. Layihənin real nəticəsi onun icrası və xidmətin əhatə dairəsi ilə ölçüləcək.
Növbəti mərhələdə iqtisadi təşviqlərin gücləndirilməsi də məqsədəuyğundur. Qablaşdırmanı bazara çıxaran istehsalçı və idxalçıların onun sonrakı toplanması və emalının maliyyələşdirilməsində iştirakı üçün işlək mexanizmlər hazırlanmalıdır. İçki qablarının qaytarılmasına görə depozit sisteminin pilot qaydada sınaqdan keçirilməsi nəzərdən keçirilə bilər. Belə yanaşmalar vətəndaş üçün tullantının təhvil verilməsini əlçatan etməli, biznes üçün aydın və şəffaf qaydalar yaratmalıdır.
Üzvi tullantıların ayrıca idarə olunması da diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Bazar, iaşə və yaşıllaşdırma təsərrüfatlarında yaranan qalıqların ayrıca toplanması, uyğun şəraitdə kompostlaşdırılması və digər emal imkanları yerli tələbat əsasında qiymətləndirilə bilər. Hər region üçün texnologiya seçilərkən tullantının tərkibi, daşınma məsafəsi, istismar xərcləri və alınacaq məhsula tələbat hesablanmalıdır. Tikilən obyektin uzun illər səmərəli işləməsi onun inşası qədər vacibdir.
Bu prosesdə vətəndaş cəmiyyəti təşkilatlarının fəal iştirakı islahatların ictimai dayağını gücləndirə bilər. Qeyri-hökumət təşkilatları sakinlərə çeşidləmə qaydalarını praktik şəkildə izah edə, məktəblərdə və məhəllələrdə maarifləndirmə tədbirləri təşkil edə, əhalinin təklif və şikayətlərini aidiyyəti qurumlara çatdıra bilərlər. Yerli icmalarla davamlı ünsiyyət yeni qaydaların gündəlik vərdişə çevrilməsinə, xidmətlərin insanların real ehtiyaclarına uyğun qurulmasına kömək edər.
Vətəndaş cəmiyyətinin rolu ictimai nəzarəti və qərarların hazırlanmasında iştirakı da əhatə etməlidir. Yeni strategiyanın, xidmət standartlarının və ödəniş mexanizmlərinin müzakirəsinə ictimai təşkilatların cəlb olunması müxtəlif sosial qrupların ehtiyaclarını nəzərə almağa imkan verər. Tullantıların vaxtında daşınması, ayrıca toplanmış materialların sonrakı taleyi və xidmətin keyfiyyəti üzrə müstəqil monitorinqlər problemlərin aşkarlanmasına xidmət edə bilər. Bunun üçün açıq məlumatlara çıxış, müntəzəm ictimai müzakirələr və təqdim olunan əsaslandırılmış təkliflərə cavab verilməsi təmin olunmalıdır.
İslahatların maliyyə tərəfi sosial ədalətlə uzlaşdırılmalıdır. Xidmət haqlarına dair qərarlar əsaslandırılmış xərclərə və xidmət keyfiyyətinə söykənməli, aztəminatlı ailələrin imkanları nəzərə alınmalıdır. Dövlət-özəl tərəfdaşlığı müqavilələrində xidmətin davamlılığı, ekoloji tələblər və hesabatlılıq konkret göstərilməlidir. Toplanan vəsaitin hansı nəticəni yaratdığı ictimaiyyətə aydın olmalıdır.
Yeni strateji mərhələdə uğuru yalnız alınan maşınların və quraşdırılan konteynerlərin sayı ilə ölçmək kifayət etməz. Müntəzəm xidmət alan əhalinin payı, ayrıca toplanan tullantının həcmi, faktiki təkrar emal göstəricisi və poliqonlara göndərilən miqdar barədə açıq məlumatlar dərc olunmalıdır. Belə hesabatlılıq həm qərarların düzgün verilməsinə, həm də vətəndaş cəmiyyətinin əsaslandırılmış təkliflərlə prosesə qoşulmasına şərait yaradar.
Azərbaycanda bərk məişət tullantılarının idarə edilməsi sahəsində islahatların nəticəsi insanın yaşadığı məhəllədə hiss olunmalıdır: vaxtında daşınan tullantı, təmiz ictimai məkan, rahat çeşidləmə imkanı və müraciətə operativ cavab. Dövlətin qurduğu sistem, biznesin məsuliyyəti, vətəndaş cəmiyyətinin iştirakı və insanların gündəlik davranışı bir-birini tamamladıqda tullantının dəyərli hissəsini iqtisadiyyata qaytarmaq, ətraf mühitə düşən yükü azaltmaq mümkün olacaq.
“Ekoleks” Ekoloji Hüquq Mərkəzi İctimai Birliyinin Direktoru Sevil İsayeva
