Müasir informasiya cəmiyyətində məlumatın sürəti onun dəqiqliyindən daha çox ön plana keçməyə başlayıb. Rəqəmsal texnologiyaların inkişafı, sosial şəbəkələrin həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi və hər bir şəxsin eyni zamanda həm informasiya istehlakçısı, həm də informasiya istehsalçısı statusu qazanması yeni imkanlarla yanaşı, ciddi risklər də yaradıb. Bu risklərdən ən mühümlərindən biri “fake news” adlandırılan saxta və ya manipulyativ məlumatların geniş yayılmasıdır.

Son illər dünya miqyasında baş verən siyasi proseslər, müharibələr, pandemiyalar və digər mühüm hadisələr göstərib ki, saxta məlumatlar təkcə informasiya məkanının problemi deyil. Bu cür xəbərlər ictimai rəyə, dövlətlərin təhlükəsizliyinə, insanların davranışlarına və hətta iqtisadi proseslərə təsir göstərmək gücünə malikdir. Buna görə də “fake news” fenomeni təkcə jurnalistika və kommunikasiya sahəsinin deyil, həm də hüququn, təhlükəsizliyin və dövlət idarəçiliyinin aktual mövzularından birinə çevrilib.

“Fake news” termini əsasən həqiqətə uyğun olmayan, qəsdən hazırlanmış və auditoriyanı aldatmaq məqsədi daşıyan məlumatları ifadə edir. Bu məlumatlar tamamilə uydurma ola, həqiqətlərin təhrif olunmuş formada təqdimatından ibarət ola və ya doğru faktların manipulyasiya edilərək fərqli məna kəsb etməsinə xidmət edə bilər. Əsas xüsusiyyət ondan ibarətdir ki, belə məlumatlar cəmiyyətdə yanlış təsəvvür formalaşdırmağa yönəlir.

“Fake news”un yaranma səbəbləri...

Saxta məlumatların yaranmasının müxtəlif səbəbləri mövcuddur. Bunlardan biri siyasi maraqlardır. Tarix boyu müxtəlif siyasi qüvvələr rəqiblərinə qarşı üstünlük qazanmaq, ictimai rəyi istiqamətləndirmək və ya müəyyən qərarların qəbuluna təsir göstərmək məqsədilə dezinformasiyadan istifadə ediblər. Rəqəmsal dövrdə isə bu imkanlar daha da genişlənib. Sosial media platformaları vasitəsilə qısa müddətdə milyonlarla insana çatmaq mümkün olduğundan, yanlış məlumatların təsir dairəsi də əhəmiyyətli dərəcədə artıb.

İqtisadi maraqlar da saxta məlumatların yayılmasının əsas səbəblərindən biridir. Bir çox internet resursları yüksək baxış sayı əldə etmək və reklam gəlirlərini artırmaq üçün sensasion başlıqlardan və yoxlanılmamış məlumatlardan istifadə edirlər. Bu zaman məqsəd ictimai marağa xidmət etmək deyil, auditoriyanın diqqətini cəlb etmək olur. Nəticədə məlumatın doğruluğu ikinci plana keçir.

Bəzi hallarda isə saxta məlumatlar ideoloji və ya dini məqsədlərlə yayılır. Müəyyən qruplar öz baxışlarını cəmiyyətə qəbul etdirmək, qarşı tərəfi nüfuzdan salmaq və ya sosial qütbləşməni gücləndirmək üçün dezinformasiyadan istifadə edirlər. Bu tip fəaliyyətlər xüsusilə sosial gərginliyin yüksək olduğu dövrlərdə daha təhlükəli nəticələr doğura bilir.

“Fake news”un inkişafında texnologiyanın rolu

“Fake news”un yayılmasında texnologiyanın rolu xüsusi qeyd edilməlidir. Əvvəllər informasiya əsasən peşəkar media qurumları tərəfindən yayıldığı halda, bu gün hər bir istifadəçi bir neçə saniyə ərzində minlərlə insana məlumat ötürə bilir. Sosial şəbəkələrdə paylaşım, repost və müxtəlif mesajlaşma proqramları vasitəsilə informasiyanın sürətlə yayılması saxta xəbərlərin də geniş auditoriyalara çatmasını asanlaşdırır.

Bu prosesdə maraqlı məqamlardan biri odur ki, saxta məlumatların yayılmasında iştirak edən şəxslərin böyük hissəsi bunun fərqində olmur. İnsanlar əksər hallarda emosional təsir altında qərar verirlər. Qorxu, qəzəb, həyəcan və ya sevinc yaradan məlumatlar daha sürətlə paylaşılır. Məlumatın doğruluğunu yoxlamadan paylaşan şəxslər bilmədən dezinformasiya zəncirinin iştirakçısına çevrilirlər.

Psixoloqlar hesab edirlər ki, insanlar əsasən öz mövqelərinə uyğun gələn məlumatlara inanmağa meyllidirlər. Bu fenomen təsdiqləmə qərəzi adlanır. Şəxs öz baxışlarını dəstəkləyən xəbərləri daha tez qəbul edir və onların doğruluğunu araşdırmağa ehtiyac duymur. Nəticədə saxta məlumatlar müəyyən auditoriyalar daxilində sürətlə yayılır.

Bəzi hallarda insanlar sosial nüfuz qazanmaq məqsədilə də məlumatları paylaşırlar. Məlumatı ilk paylaşan olmaq istəyi, diqqət mərkəzində qalmaq arzusu və sosial şəbəkələrdə aktivlik nümayiş etdirmək cəhdi onları məlumatın mənbəyini araşdırmadan yaymağa sövq edir. Bu isə dezinformasiyanın daha geniş yayılmasına şərait yaradır.

Mərhələli “fake news”...

Saxta məlumatların yaradılması və yayılması prosesi bir neçə mərhələdən ibarətdir. İlk mərhələdə məlumat hazırlanır. Sonra həmin məlumat müxtəlif platformalarda yerləşdirilir. Növbəti mərhələdə sosial şəbəkə istifadəçiləri tərəfindən paylaşılır və geniş auditoriyaya çatdırılır. Məhz bu son mərhələ dezinformasiyanın təsir gücünü müəyyən edir. Çünki heç bir saxta xəbər auditoriya tərəfindən qəbul edilmədikcə və yayılmadıqca geniş nəticələr doğura bilmir.

Bu baxımdan hər bir vətəndaş informasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsində müəyyən məsuliyyət daşıyır. Məlumatı paylaşmazdan əvvəl onun mənbəyini araşdırmaq, rəsmi məlumatlarla müqayisə etmək və etibarlı media resurslarına müraciət etmək vacibdir. İnformasiya savadlılığı müasir dövrdə yalnız peşəkar jurnalistlər üçün deyil, bütün vətəndaşlar üçün zəruri bacarıqlardan birinə çevrilib.

Hüquqi məsuliyyət və həlli yolları...

“Fake news”un hüquqi aspektləri də xüsusi diqqət tələb edir. Hüquq sistemləri ifadə azadlığı ilə ictimai maraqların qorunması arasında balans yaratmağa çalışırlar. Demokratik cəmiyyətlərdə hər kəsin fikir və məlumat yaymaq hüququ vardır. Lakin bu hüquq qeyri-məhdud deyil. Başqalarının hüquqlarını pozan, ictimai təhlükəsizliyə zərər vuran və ya bilərəkdən yalan məlumat yayan şəxslər qanun qarşısında məsuliyyət daşıya bilərlər.

Bir çox ölkələrin qanunvericiliyində böhtan, təhqir, yalan məlumat yayma, ictimai asayişi pozma və panika yaratma ilə bağlı müddəalar mövcuddur. Əgər şəxs bilərəkdən həqiqətə uyğun olmayan məlumat yayaraq digər şəxsin nüfuzuna zərər vurursa, mülki və ya inzibati məsuliyyət daşıya bilər. Zərərçəkmiş şəxs məhkəməyə müraciət edərək təkzib və kompensasiya tələb etmək hüququna malikdir.

Bəzi hallarda saxta məlumatların yayılması cinayət məsuliyyəti yarada bilər. Xüsusilə dövlət təhlükəsizliyi, ictimai təhlükəsizlik və ya kütləvi iğtişaşlarla bağlı yalan məlumatların yayılması daha ciddi hüquqi nəticələrə səbəb ola bilir. Fövqəladə hallar, hərbi əməliyyatlar və ya ictimai təhlükə yaradan vəziyyətlər zamanı qəsdən dezinformasiya yayılması dövlət tərəfindən ciddi hüquq pozuntusu kimi qiymətləndirilə bilər.

Saxta məlumatların yayılmasında media qurumlarının məsuliyyəti də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Peşəkar jurnalistika prinsiplərinə əsasən hər bir məlumat yayımlanmadan əvvəl yoxlanılmalıdır. Mənbələrin dəqiqləşdirilməsi, qarşı tərəfin mövqeyinin öyrənilməsi və faktların təsdiqlənməsi jurnalist fəaliyyətinin əsas tələblərindəndir. Bu prinsiplərin pozulması təkcə etik deyil, bəzi hallarda hüquqi məsuliyyət də yarada bilər.
Sosial media platformalarının məsuliyyəti məsələsi də son illərdə geniş müzakirə olunur. Dünyanın aparıcı texnologiya şirkətləri dezinformasiyanın qarşısını almaq üçün müxtəlif mexanizmlər tətbiq etməyə çalışırlar. Fakt yoxlama proqramları, şübhəli məzmunların işarələnməsi və saxta hesabların bloklanması bu istiqamətdə atılan addımlardandır. Bununla belə, informasiya axınının həcmi nəzərə alınarsa, yalnız texnoloji vasitələrlə problemi tam həll etmək mümkün deyil.

“Fake news”la mübarizədə hüquqi mexanizmlər qədər maarifləndirmə tədbirləri də vacibdir. İnsanların informasiya savadlılığının artırılması, tənqidi düşüncə bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi və etibarlı mənbələrin seçilməsi dezinformasiyanın təsirini azaltmağa kömək edir. Təcrübə göstərir ki, məlumatı təhlil etməyi bacaran auditoriyalar saxta xəbərlərin təsirinə daha az məruz qalırlar.

Müasir dünyada informasiya təhlükəsizliyi artıq milli təhlükəsizliyin ayrılmaz hissəsi hesab olunur. Dövlətlər yalnız sərhədlərini deyil, informasiya məkanını da qorumağa çalışırlar. Çünki saxta məlumatlar bəzən ənənəvi təhlükələr qədər ciddi nəticələr yarada bilir. Cəmiyyət daxilində etimadın azalması, sosial qarşıdurmaların yaranması və dövlət institutlarına inamın zəifləməsi dezinformasiyanın mümkün nəticələri sırasındadır.
Nəticə etibarilə, “fake news” fenomeni sadəcə yanlış məlumat problemi deyil, sosial, siyasi, iqtisadi və hüquqi ölçülərə malik mürəkkəb bir hadisədir. Bu prosesin qarşısının alınması yalnız dövlət qurumlarının və ya media təşkilatlarının vəzifəsi deyil. Hər bir vətəndaş informasiya istehlakçısı və yayıcısı kimi məsuliyyət daşıyır. Məlumatın mənbəyini yoxlamaq, emosional reaksiyalarla paylaşım etməmək və etibarlı informasiya məkanının formalaşmasına töhfə vermək müasir dövrdə vətəndaş məsuliyyətinin mühüm tərkib hissəsidir.

Saxta məlumatların yaradılması və yayılması hallarında hüquqi məsuliyyətin mövcudluğu isə cəmiyyətin informasiya təhlükəsizliyinin qorunmasına xidmət edir. Hüquqi mexanizmlər, peşəkar jurnalistika standartları və informasiya savadlılığının inkişafı birlikdə tətbiq edildikdə “fake news”un mənfi təsirlərini minimuma endirmək mümkündür. İnformasiya əsrində həqiqətin qorunması yalnız media qurumlarının deyil, bütövlükdə cəmiyyətin ortaq məsuliyyəti olaraq qalır.

QEYD: Yazı Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə İnsan Hüquqları və Maarifçilik İctimai Birliyinin həyata keçirdiyi “İdeoloji təxribatlar və “fake news” məlumatlara qarşı maarifləndirmə və qorunma yolları” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb.