Son onilliklərdə dünyanın əksər regionlarında müşahidə olunan iqlim dəyişiklikləri su ehtiyatlarını təhlükə altına salıb. Yağıntıların qeyri-bərabər paylanması, quraqlıqların intensivləşməsi və əhalinin artması içməli suya çıxışı çətinləşdirir. Bu vəziyyətdə ənənəvi su mənbələrinin tükənməsi fonunda alternativ və davamlı həll yolları axtarışı zərurətə çevrilir. Onlardan biri — və bəlkə də ən səmərəlisi — yağış sularının yığılması və istifadəsidir.
Azərbaycan su ehtiyatları baxımından məhdud resurslara malik ölkələrdəndir. Ölkənin şirin su ehtiyatlarının təxminən 70 faizi transsərhəd çaylardan — əsasən Kür və Araz hövzələrindən formalaşır. Qlobal istiləşmə və qonşu ölkələrin hidrotexniki fəaliyyəti nəticəsində bu çaylarda suyun həcmi azalır. Azərbaycan Dövlət Su Ehtiyatları Agentliyinin məlumatına görə, Azərbaycanda su ehtiyatlarının 2020-2050-ci illərdə 20-25 %, 2070-2100-cü illərdə isə 30-35 % azalması gözlənilir.
Bu azalma kənd təsərrüfatı, enerji, sənaye və məişət sektoru üçün ciddi risk yaradır. Artan tələbat və köhnəlmiş suvarma sistemləri (bəzi bölgələrdə 50%-ə qədər itki ilə) vəziyyəti daha da çətinləşdirir. Belə şəraitdə yağış sularının toplanması təkcə alternativ deyil, həm də strateji resurs sayılır.
Yağış suyu yığımı — damlardan, asfalt və ya torpaq səthlərindən axan suların toplanaraq saxlanması və müxtəlif məqsədlərlə istifadəsini nəzərdə tutur. Bu sistemlər sadə və iqtisadi cəhətdən əlçatan ola bilər: dam boruları, süzgəclər və çənlər vasitəsilə toplanan su sonradan bağ və landşaft suvarmasında, məişət ehtiyaclarında və sənaye məqsədlərində istifadə edilir.
Bu üsul yalnız fərdi evlərdə deyil, həm də şəhər miqyasında tətbiq edilə bilər. Müasir “yaşıl infrastruktur” sistemləri — yaşıl damlar, yağış bağları, su meydanları və s. — həm suyun torpağa hopmasını təmin edir, həm də daşqınların qarşısını alır.
Yağış sularının idarə olunması ekosistemin bərpası və iqlim adaptasiyası baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır:
• Torpaq eroziyasının qarşısını alır və yeraltı suların bərpasına kömək edir;
• Şəhər istilik adası effektini azaldır və mikroiqlimi sabitləşdirir;
• Daşqın və sel risklərini minimuma endirir;
• Təmiz suya tələbatı azaldaraq mövcud ehtiyatları qoruyur.
Bununla yanaşı, yağış sularının istifadəsi karbon emissiyalarının dolayı azaldılmasına da təsir edir — çünki suyun daşınması, təmizlənməsi və paylanması üçün lazım olan enerji xərcləri azalır.
Yağış sularının yığılması sistemləri ilkin mərhələdə sadə avadanlıqla qurula bilər və aşağı maliyyətlə yüksək effekt verir. Fərdi evlər üçün bu, su xərclərinin azalması və fövqəladə vəziyyətlərdə alternativ mənbə deməkdir. Kənd təsərufatında isə bu texnologiya məhsuldarlığı artırmaq və quraqlıq dövrlərində sabit su təminatını saxlamaq üçün əvəzsiz vasitədir.
Dünyada bir çox ölkələrdə bu sistemlərin tətbiqi dövlət səviyyəsində dəstəklənir. Almaniya və ABŞ kimi ölkələrdə yağış sularından istifadə edən vətəndaşlara vergi güzəştləri və subsidiya təqdim olunur. Bu, həm ictimai şüurun artmasına, həm də “yaşıl” həyat tərzinin yayılmasına təkan verir.
Azərbaycanın “Su ehtiyatlarından səmərəli istifadəyə dair Milli Strategiyası (2024–2040)” sənədində yağış sularının yığılması və təkrar istifadəsi artıq prioritet istiqamət kimi müəyyən edilib. Strategiya çərçivəsində yeni su anbarlarının tikilməsi, duzsuzlaşdırma texnologiyalarının və rəqəmsal monitorinq sistemlərinin tətbiqi nəzərdə tutulur. Bununla yanaşı, yerli səviyyədə kiçik həcmli yağış suyu yığımı sistemləri şəhər və kənd icmalarında tətbiq oluna bilər.
Yağış sularının yığılması — təkcə texniki bir sistem deyil, iqlim dəyişməsinə qarşı yerli miqyasda effektiv mübarizə vasitəsidir. Bu üsul su qıtlığını azaldır, daşqınların qarşısını alır, ekosistemləri bərpa edir və əhalinin suya çıxış imkanlarını genişləndirir.
Azərbaycan üçün bu yanaşma həm su təhlükəsizliyinin təminatı, həm də dayanıqlı inkişafın təməli kimi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Sadə dillə desək, hər damla yağış — düzgün idarə olunarsa — gələcəyin strateji sərvətinə çevrilə bilər.
Məqalə Qərb-Resurs Vətəndaş Cəmiyyətinin İnkişafına Dəstək İctimai Birliyinin Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyi tərəfindən dəstəklənən “Azərbaycanda hidrotəhlükəsizlik çağırışları” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb.
Məqalədə əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.
