Gender stereotipləri cəmiyyətin qadın və kişilər haqqında formalaşdırdığı sabit və çox vaxt sadələşdirilmiş fikirlərdir. Bu stereotiplər insanların davranışlarını, seçimlərini və sosial rollarını müəyyən çərçivəyə salmağa çalışır. Məsələn, qadınların daha çox ev işləri və qayğıkeşliklə, kişilərin isə güc, liderlik və maddi təminatla əlaqələndirilməsi geniş yayılmış stereotiplərdəndir.

Mövzu ilə bağlı “Qadın və Müasir Dünya” Sosial Xeyriyyə Mərkəzi və təşkilatının rəhbəri Südabə  Şirəliyeva QHT.az-a açıqlama verib.

S.Şirəliyevanın sözlərinə görə, gender stereotipləri qadınların asılılıq riskini artıran əsas sosial amillərdəndir. Gender stereotipləri qadınların narkotik asılılığına daha çox həssas olmasını müəyyən edən amildir.  

Südabə Şirəliyeva bildirib ki, cəmiyyətin qadınlara münasibəti onların damğalanmasını daha da gücləndirir:  
Cəmiyyət narkotik istifadə edən qadınlara "əsl qadın" kimi deyil, sözün əsl mənasında düşmüş qadınlar kimi baxırlar. Lakin, tədqiqatlar göstərir ki, qadınların spirtli içki və ya digər narkotik maddələrdən istifadə etməsi və ya qumar asılılığından əziyyət çəkməsi ehtimalı daha az olsa da, problemli maddə istifadəsi, asılılıq və ya digər ciddi maddə istifadəsi problemləri inkişaf etdirmə ehtimalı daha yüksəkdir.

Müsahibimiz vurğulayıb ki, qadınlarda asılılıq çox vaxt əvvəlcədən mövcud psixoloji problemlərlə bağlı olur:  
Bu, asılılıq inkişaf etməzdən əvvəl qadınlarda əhval pozğunluqlarının və narahatlıq və depressiya diaqnozlarının olması ilə əlaqəli ola bilər, halbuki kişilərdə bu problemlər maddə istifadəsi nəticəsində inkişaf edir. Lakin, maddə istifadəsi problemi olan qadınların həssaslığında əhəmiyyətli rol oynayan və onların damğalanmasına səbəb olan bir element var: gender qavrayışları. Bütün insan davranışları kimi, asılılıq davranışı da bu qavrayışlardan təsirlənir.

S.Şirəliyevanın fikrincə, gender anlayışının düzgün izahı mövzunun mahiyyətini anlamaq üçün vacibdir:  
Bəs "gender" nədir? Bu, təbiətə uyğun olanı (bioloji cins) ilə mədəniyyət və cinsi kimliyin təsir etdiyini fərqləndirən bir anlayışdır.

Südabə Şirəliyeva qeyd edib ki, asılılıq problemi gender baxımından fərqli formalarda təzahür edir:  
Asılılıq (psixoaktiv maddə istifadəsi və davranış asılılıqları) müasir cəmiyyətlərdə geniş yayılmış sosial və ictimai sağlamlıq problemidir və bu problem gender baxımından fərqli şəkildə təzahür edir.

Müsahibimiz bildirib ki, qadınların üzləşdiyi çətinliklər daha mürəkkəb sosial amillərlə şərtlənir:  
Qadınlar və kişilər arasında asılılıq davranışlarının yayılması və inkişaf mexanizmləri eyni olmasa da, qadınların bu sahədə üzləşdiyi çətinliklər daha mürəkkəb sosial və mədəni faktorlarla şərtlənir. Xüsusilə gender stereotipləri və cəmiyyətin qadınlara dair gözləntiləri onların həm asılılığa meyilliliyini, həm də bu problemin nəticələrini daha ağırlaşdırır.

S.Şirəliyevanın sözlərinə görə, Azərbaycan cəmiyyətində ənənəvi dəyərlər bu problemi daha da kəskinləşdirir:  
Azərbaycan kontekstində bu məsələ daha da aktuallaşır, çünki ənənəvi sosial dəyərlər qadının ailə daxilindəki rolunu əsasən “qayğıkeş ana” və “ailənin dayağı” kimi müəyyən edir və bu çərçivədən kənara çıxan davranışlar daha sərt qiymətləndirilir. Bu hal qadınlarda asılılıqdan əvvəl mövcud olan psixoloji problemlərlə, o cümlədən depressiya və narahatlıq pozuntuları ilə əlaqələndirilir.

Südabə Şirəliyeva vurğulayıb ki, qadınlar çox vaxt maddələrdən özünümüalicə vasitəsi kimi istifadə edirlər:  
Bir çox hallarda qadınlar psixoaktiv maddələrdən “özünümüalicə” vasitəsi kimi istifadə edir, halbuki kişilərdə bu problemlər daha çox maddə istifadəsinin nəticəsi kimi yaranır. Azərbaycan cəmiyyətində qadınların psixoloji problemlərini açıq şəkildə ifadə etmək imkanlarının məhdud olması bu tendensiyanı daha da gücləndirir.

Müsahibimiz qeyd edib ki, gender stereotipləri damğalanmanın əsas səbəblərindəndir:  
Gender stereotipləri qadınların asılılıq vəziyyətində damğalanmasının əsas səbəblərindən biridir. Cəmiyyətdə qadınlar əsasən qayğı göstərən, ailəni qoruyan və sosial normalara uyğun davranan fərdlər kimi qəbul olunduğundan, bu çərçivədən kənara çıxan hər hansı davranış, xüsusilə də spirtli içki və ya narkotik istifadəsi daha sərt qınanır.

S.Şirəliyevanın fikrincə, Azərbaycan reallığında bu damğalanma daha ağır sosial nəticələr doğurur:  
Azərbaycan reallığında bu, qadınların “pis ana”, “ailəyə yararsız” və ya “cəmiyyət üçün təhlükəli” kimi etiketlənməsi ilə nəticələnə bilər. Beləliklə, qadınlar yalnız sağlamlıq problemi ilə deyil, eyni zamanda sosial təcrid və mənəvi təzyiqlə də üzləşirlər.

Südabə Şirəliyeva bildirib ki, stereotiplər qadınların daxili psixoloji vəziyyətinə də ciddi təsir edir:  
Bu stereotiplər qadınların daxili dünyasına da təsir edir. Asılılıq problemi yaşayan qadınlar tez-tez güclü utanc və günahkarlıq hissi keçirir, özlərini sosial normalardan kənar hesab edir və nəticədə problemlərini gizlətməyə üstünlük verirlər. Bu isə onların vaxtında tibbi və psixoloji yardım alma imkanlarını məhdudlaşdırır. Azərbaycanda bəzi hallarda səhiyyə sistemində də genderə həssas yanaşmanın kifayət qədər inkişaf etməməsi qadınların yardım axtarma prosesini çətinləşdirə bilər. Xüsusilə hamiləlik dövründə psixoaktiv maddə istifadəsi qadınların daha sərt sosial qiymətləndirilməsinə səbəb olur və bu zaman onlar həm özləri, həm də uşaqları üçün risk mənbəyi kimi qəbul edilir. Bu kontekstdə qadınların hüquqlarının qorunması və onların sağlamlıq xidmətlərinə bərabər çıxışının təmin edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Müsahibimiz vurğulayıb ki, təşkilatın fəaliyyəti bu istiqamətdə mühüm rol oynayır:  
“Qadın və Müasir Dünya” Sosial Xeyriyyə Mərkəzinin fəaliyyəti çərçivəsində gender bərabərliyi, qadın hüquqları və sosial problemlərin həlli istiqamətində həyata keçirilən təşəbbüslər bu sahədə mühüm rol oynayır. Təşkilat rəhbəri olaraq Oviedo Bəyannaməsinin Azərbaycan dilinə tərcümə edilməsi bioetika, insan hüquqları və sağlamlıq hüquqları sahəsində beynəlxalq standartların yerli səviyyədə daha geniş tətbiqinə imkan yaradır. Bu sənəd xüsusilə həssas qrupların, o cümlədən asılılıq problemi yaşayan qadınların hüquqlarının qorunması və onların ləyaqətli münasibət görməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

S.Şirəliyevanın sözlərinə görə, bu məsələ həm də sosial ədalət və insan hüquqları prizmasından qiymətləndirilməlidir:  
Nəticə etibarilə, asılılıq problemi qadınlar üçün yalnız tibbi məsələ deyil, həm də sosial ədalət və insan hüquqları kontekstində qiymətləndirilməlidir. Azərbaycan cəmiyyətində mövcud olan gender stereotipləri bu problemin dərinləşməsinə səbəb olur və qadınların yardım sistemlərinə çıxışını məhdudlaşdırır. Bu səbəbdən gender-həssas yanaşmaların tətbiqi, maarifləndirmə tədbirlərinin genişləndirilməsi və qadınların damğalanmadan azad şəkildə dəstək ala biləcəyi mühitin yaradılması vacibdir. Yalnız bu halda qadınların sağlamlığı və cəmiyyətin ümumi rifahı üçün davamlı nəticələr əldə etmək mümkün olacaqdır.

Fatimə Nəbiyeva