Vərəm uzun illərdir yalnız tibbi diaqnoz kimi qəbul edilsə də, müasir yanaşmalar bu xəstəliyin cəmiyyətin sosial strukturu ilə sıx bağlı olduğunu göstərir. Aparılan geniş araşdırmalar və beynəlxalq hesabatlar təsdiq edir ki, vərəm təkcə bakteriya ilə yoluxma deyil, həm də sosial şəraitin nəticəsidir. “Vərəmsiz Gələcəyə Doğru” İctimai Birliyinin uzun illər ərzində apardığı müşahidələr və icra etdiyi maarifləndirmə layihələri də bu qənaəti gücləndirir. Gəlir səviyyəsi aşağı olan ailələrdə vərəm riski daha yüksək olaraq qalır. İşsizlik və qeyri-sabit əmək şəraiti insanların vaxtında müayinədən keçməsinə mane olur. Yaşayış yerlərində sıxlıq vərəm infeksiyasının yayılması üçün əlverişli mühit yaradır. Kifayət qədər havalandırılmayan evlər xəstəliyin ötürülmə ehtimalını artırır. Sosial bərabərsizlik səhiyyə xidmətlərinə çıxışı məhdudlaşdırır. Məlumatsızlıq və yanlış inanclar xəstəliyin gec aşkarlanmasına səbəb olur. Təhsil səviyyəsi aşağı olan qruplarda vərəm barədə məlumatlılıq zəifdir.
Sosial determinantlar anlayışı insanın sağlamlığını formalaşdıran qeyri-tibbi faktorları əhatə edir. Buraya təhsil, yaşayış şəraiti, sosial mühit və psixoloji vəziyyət daxildir. Stress və daimi sosial gərginlik immun sistemini zəiflədir. Miqrasiya prosesləri vərəm riskinin artmasına təsir edən əsas faktorlardan biridir. Mövsümi və qeyri-rəsmi işləyən şəxslər tibbi nəzarətdən kənarda qalırlar. Sosial izolyasiya xəstələrin müalicəyə davamlılığını azaldır. Damğalanma qorxusu insanları müayinədən yayınmağa məcbur edir. Qadınlar və uşaqlar bəzi hallarda səhiyyə xidmətlərinə çıxışda çətinlik yaşayırlar. Kənd və şəhər arasında mövcud olan sosial fərqlər vərəm statistikalarında açıq görünür. “Vərəmsiz Gələcəyə Doğru” İctimai Birliyinin məktəblərdə və icmalarda həyata keçirdiyi layihələrin nəticələri göstərir ki, sosial dəstək mexanizmləri gücləndikcə erkən müraciət halları artır.
QHT-lər vərəmlə mübarizədə sosial determinantların aradan qaldırılmasında mühüm rol oynayır. Maarifləndirmə yalnız xəstəlik deyil, həyat şəraiti üzərində də qurulmalıdır. Yerli icmalarla işləmək etimadı və erkən müraciəti artırır. Sosial dəstək mexanizmləri müalicənin yarımçıq qalmasının qarşısını alır. Təhsil yönümlü layihələr uzunmüddətli təsir yaradır. QHT-lərin fəaliyyəti dövlət siyasətlərini tamamlayıcı xarakter daşıyır. Pasiyent mərkəzli yanaşma sosial maneələri daha tez üzə çıxarır. İnnovativ modellər səhiyyə ilə sosial müdafiəni birləşdirir. Vərəm yalnız həkimlərin deyil, bütün cəmiyyətin məsuliyyətidir. Sosial determinantları nəzərə almadan vərəmsiz gələcək qurmaq mümkün deyil.
Çingiz Ramazanlı
"Vərəmsiz Gələcəyə Doğru" İctimai Birliyinin sədri
